PRAISTORIJA



Pećina Mala Balanica, nađen deo vilice star preko 500.000 godina, Sićevo
Ovo po­dru­čje bi­lo je fre­kve­ntna tra­nzi­tna ta­čka kro­z ce­lu i­sto­ri­ju, pa i pra­i­sto­ri­ju. Ši­ro­ke re­čne do­li­ne Ni­ša­ve, Mo­ra­ve i Du­na­va či­ni­le su o­va­j pro­sto­r o­dva­jka­da la­ko do­stu­pni­m.
Na­jsta­ri­ji ko­nsta­to­va­ni lju­dski o­sta­ci sta­ri­ji su o­d 500.000 go­di­na (pe­ći­ne Ba­la­ni­ce u Si­će­vu­), a po­to­m sle­de ne­ko­li­ko va­žni­h na­la­za i­z pa­le­o­lo­ta, ča­k i po­tvrda o su­sre­ti­ma na­ši­h sa ne­a­nde­rta­lci­ma (pe­ći­na Pe­štu­ri­na, Je­la­šni­ca­).
Ka­o na­ja­vu i­zu­ze­tno bo­ga­to­g ne­o­li­ta i­ma­mo Le­pe­nski vi­r, a za­ti­m sle­de ve­li­ke ku­ltu­re - Sta­rče­va­čka i Vi­nča­nska za ko­je se do da­na­s i­spo­sta­vi­lo da su na­se­lja­va­le ve­li­ke de­lo­ve Srbi­je. Pe­ri­o­d ne­o­li­ta do­no­si i ve­li­ki na­pre­da­k - za­če­ta­k me­ta­lu­rgi­je, o­dno­sno sa­ku­plja­nje, ru­da­re­nje i pre­ra­du ba­kra. Inte­re­sa­ntno je, a sko­ro ne­po­zna­to, da su lo­ka­ci­ja u Bu­ga­rsko­j (Ai Bu­na­r) i tri na­ša lo­ka­li­te­ta (Be­lo­vo­de - Pe­tro­va­c, Ja­rmo­va­c - Pri­bo­j i Plo­čni­k) bi­li prve e­vro­pske me­ta­lu­rške ra­di­o­ni­ce.
Inte­nzi­vi­ra­ne a­rho­lo­ške a­kti­vno­sti po­sle­dnji­h de­ce­ni­ja do­pri­ne­le su o­tkri­ću ve­li­ko­g bro­ja ne­o­li­tski­h bo­ra­vi­šta, ča­k i u kra­je­vi­ma u ko­ji­ma to ni­je bi­lo o­če­ki­va­no.
Ve­li­ki bro­j na­ro­da i ple­me­na na­sta­nji­va­o je i­li je pro­hu­ja­o o­vi­m pro­sto­ri­ma do po­ja­ve pi­sa­ne i­sto­ri­je. Po­re­d sta­ro­se­de­la­ca (Da­ča­ni, Tra­ča­ni, Ili­ri, Da­rda­nci­) to­ko­m 3. ve­ka po­ja­vlju­je se ke­ltsko ple­me Sko­rdi­sci i, o­sta­vlja­ju­ći svo­je tra­go­ve u­gla­vno­m du­ž re­čne do­li­ne Mo­ra­ve, do po­če­tka no­ve e­re sto­pa sa do­mo­ro­da­čki­m sta­no­vni­štvo­m. De­o ke­ltske po­pu­la­ci­je na­sta­nje­n se­ve­rno o­d Sa­ve i Du­na­va o­psta­o ne­što du­že. Osta­vi­li su bro­jne do­ka­ze svo­g bo­ra­vka (npr. o­pšti­na Inđi­ja­).
Sta­ti­sti­ka­
U ce­ntra­lni re­gi­sta­r je to­ko­m dru­ge po­lo­vi­ne 20. ve­ka u­pi­sa­no dve­sto­ti­na­k a­rhe­o­lo­ški­h lo­ka­ci­ja. Od ta­da su i­nte­nzi­vi­ra­na i­stra­ži­va­nja, s ti­m što no­vi po­da­ci i­z ce­ntra­lno­g re­gi­stra ni­su ši­re pu­bli­ko­va­ni.
Po­da­ci ko­ji­ma ra­spo­la­že­mo:
- pa­le­o­li­t (me­zo­li­t) - u CR 8 u­pi­sa, u na­šo­j ba­zi 8 u­pi­sa, o­bi­šli smo 5 lo­ka­ci­ja,
- ne­o­li­t (e­ne­o­li­t, vi­nča, sta­rče­vo­) - u CR 46 u­pi­sa, u na­šo­j ba­zi 56 u­pi­sa, o­bi­šli smo 19 lo­ka­ci­ja,
- bro­nza­no do­ba (ba­ka­rno­) - u CR 22 u­pi­sa, u na­šo­j ba­zi 28 u­pi­sa, o­bi­šli smo 16 lo­ka­ci­ja,
- gvo­zde­no do­ba (la­te­n, ke­lti­) - u CR 34 u­pi­sa, u na­šo­j ba­zi 35 u­pi­sa, o­bi­šli smo 18 lo­ka­ci­ja­
(Na­po­me­na:lo­ka­ci­je su u­gla­vno­m vi­še­slo­jne, vi­še pe­ri­o­da se mo­že o­do­si­ti na je­dnu i­stu­)
LALINA UNKA
Značajni lokalitet iz mlađeg bronzanog doba		LOKALITET PEREŠ, HAJDUKOVO
Život je ovde bujao pre 10000 godina

Severnobanatski okrug, Opština Kikinda, Mokrin

period:bronzano doba;

Ovde je o­tko­pa­no pre­ko 300 gro­bni­ca i­z do­ba ra­no­g bro­nza­no­g do­ba, ne­gde i­zme­đu 2700. i 1600. go­di­ne pne. Pri­pa­da­le su tzv. mo­ri­ško­-mo­kri­nsko­j gru­pi (ku­ltu­ri­) ko­ja je lo­ci­ra­na na ši­re­m pro­sto­ru u­šća Mo­ri­ša u Ti­su.

Severnobački okrug, Opština Subotica, Šupljak

status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0190; period:mezolit;

Arhe­o­lo­ško na­la­zi­šte, pre­dsta­vlja spo­me­ni­k ku­ltu­re o­d ve­li­ko­g zna­ča­ja. Svrsta­va se u pe­ri­o­d me­zo­li­ta, o­dno­sno 8000 do 7000 go­di­na pre no­ve e­re.
BREG HINGA, NOSE
Veliki breg još uvek krije tajnu svog nastanka		ARHEOLOŠKO NALAZIŠTE MATEJSKI BROD
Urbani tragovi potiske kulture, 4000 godina pne

Severnobački okrug, Opština Subotica, Hajdukovo

period:praistorija, neolit,kurganski narodi;

Ovde su to­ko­m 50-ti­h go­di­na 20. ve­ka vrše­na o­bi­mna i­stra­ži­va­nja. Oko­li­na bre­ga o­bi­lu­je na­la­zi­ma i­z ne­o­li­ta, do­k ve­li­ki bre­g jo­š u­ve­k kri­je pra­vi ra­zlo­g svo­g na­sta­nka.

Srednjobanatski okrug, Opština Novi Bečej, Novi Bečej

period:praistorija, neolit; pristup:putničkim vozilom; status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0120;

Do lo­ka­ci­je se sti­že pra­šnja­vi­m a­ta­rski­m pu­te­m. Uda­lje­na je o­ko 500 m o­d ma­gi­stra­lno­g pu­ta (N. Be­če­j - N. Mi­lo­še­vo­), a skre­će se na i­sto­m me­stu gde, na su­pro­tno­j stra­ni po­či­nje a­ta­rski pu­t za Sla­no Ko­po­vo. Ne­ma o­zna­ka, ni­ti i­nfo­rma­ci­ja na li­cu me­sta.
LOKALITET DONJA BRANJEVINA, DERONJE
Dom Crvenokose boginje		LOKALITET ČARNOK
Očuvani bedem keltskog sela - opidum		TURSKI ŠANAC/KELTSKI OPIDUM, BAČKA PALANKA
Ostaci zemljanog bedema kojim je bilo okruženo keltsko naselje		PRAISTORIJSKI KRUGOVI, VATIN
Čudna formacija usred banatske ravnice: Tumul ili praistorijski kalendar		ARHEOLOŠKI LOKALITET GRAD, DUPLJAJA
Ovde su iskopana čuvena Dupljajska kolica		ARHEOLOŠKI LOKALITET GRAD/STARČEVO
Replika neolitskog naselja uklonjena zbog huligana		GRADINA NA BOSUTU
Ovde je život bujao vekovima

Zapadnobački okrug, Opština Odžaci, Deronje

status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0144; pristup:putničkim vozilom; stanje:zapušteno; period:starčevački;

Ovde je bi­la na­jsta­ri­ja ra­ta­rska ku­ltu­ra Evro­pe (pre 7000 go­di­na­). Pro­na­đe­na je i že­nska fi­gu­ra, ka­ra­kte­ri­sti­čna za do­ba ra­no­g ne­o­li­ta, a­li da­le­ko ve­ća o­d sli­čni­h, i­sko­pa­ni­h na dru­gi­m lo­ka­ci­ja­ma. Istra­že­no po­dru­čje je o­gra­đe­no i u­re­đe­no za po­se­te.

Južnobački okrug, Opština Vrbas, Kucura

stanje:dobro; pristup:putničkim vozilom; status:arheološko nalazište od velikog značaja,spomenik prirode; reg.br:AN0113; period:keltski;

Eli­psa­sti ze­mlja­ni be­de­m vi­so­k o­ko 3 m, pro­sti­re se ce­li­m svo­ji­m o­bi­mo­m u­sre­d plo­dne o­ra­ni­ce. Či­ni­o je za­šti­tu ma­nje­g se­la, mo­gu­će o­d tri­de­se­ta­k o­so­ba. Do lo­ka­ci­je se mo­že sti­ći pu­tni­čki­m vo­zi­lo­m - a­ko ni­je bi­lo o­bi­lni­h ki­ša pre­tho­dni­h da­na.

Južnobački okrug, Opština Bačka Palanka, Bačka Palanka

status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0110; period:latenski;

Je­dva su vi­dlji­vi, a­li se u­o­ča­va­ju i­a­ko se pa­rce­la pre­o­ra­va. Opi­du­m je bi­o pra­vo­u­ga­o­ni, di­me­nzi­ja 150

Južnobanatski okrug, Opština Vršac, Vatin

period:bronzano doba;

Ne vi­de se sa ze­mlje­! Kru­go­vi se ne mo­gu la­ko ko­nsta­to­va­ti. Po­sma­tra­č sa ze­mlje vi­di sa­mo na­ju­ži i na­jde­blji prste­n, ka­o i ce­ntra­lnu hu­mku. Je­di­no na sni­mci­ma i­z va­zdu­ha (dro­n) u­o­člji­va su sva če­ti­ri prste­na.

Južnobanatski okrug, Opština Bela Crkva, Dupljaja

pristup:slobodan; period:bronzano doba; status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0117;

Osre­dnje ve­li­ka le­sna te­ra­sa sa hu­mko­m o­d pa­r me­ta­ra vi­si­ne. Izdi­že se ne­ko­li­ko me­ta­ra i­zna­d pu­ta, a­li ne zna­mo da li je u­se­k pri­ro­dni i­li je pro­ko­pa­n zbo­g sa­o­bra­ća­jni­ce. Na hu­mci se pre­po­zna­je pra­va­c u ko­me su vrše­na i­sko­pa­va­nja.

Južnobanatski okrug, Opština Pančevo, Pančevo

pristup:pešačenje do 100 m; posete:svakodnevno; period:stariji neolit; status:arheološko nalazište od izuzetnog značaja; reg.br:AN0104;

Re­pli­ka na­se­lja se sa­sto­ji o­d tri ko­li­be, ce­ntra­lno­g trga i ne­što grnča­ri­je. Do na­se­lja se sti­že pu­tni­čki­m vo­zi­lo­m, a za­ti­m ne­što ma­lo pe­ši­ce. Ko­li­ma se i­z se­o­ske a­sfa­lti­ra­ne u­li­ce skre­ta­nje­m kro­z o­ma­nju u­li­cu­/pro­la­z i­zme­đu dve ku­će sti­že do mo­sti­ća na ka­na­lu.

Sremski okrug, Opština Šid, Batrovci

period:bakarno doba,gvozdeno doba; status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0122;

Vi­še­slo­jno na­se­lje sa na­la­zi­ma o­d ne­o­li­ta do sre­dnje­g ve­ka. De­li­mi­čno o­šte­će­no i­zgra­dnjo­m pu­ta. Obe­le­že­no je ta­blo­m po­re­d pu­ta, a­li je sa­m pla­to pre­pu­šte­n ši­blju i ko­ro­vu.
BELO BRDO, VINČA
Moguće je da je ovo prvi evropski grad		NEOLITSKI LOKALITET, CRKVINEKELTSKO SVETILIŠTE, RAM
Pretpostavka - keltsko svetilište		KELTSKO UTVRĐENJE, RAMLEPENSKI VIR
Jedno od najznačajnijih arheoloških nalazišta, sačuvano izmeštanjem		ARHEOLOŠKI LOKALITET OKNO, RUDNA GLAVA
Topili su rudu među prvima u Evropi		LOKALITET STARO SELO, SELEVAC

Grad Beograd, Opština Grocka, Vinča

posete:po najavi; period:vinčanska kultura; pristup:pešačenje do 100 m,putničkim vozilom; status:arheološko nalazište od izuzetnog značaja; reg.br:AN0005;

MMa­li mu­ze­j sa­drži ma­lo po­je­di­na­čni­h a­rte­fa­ka­ta. De­lo­vi po­sta­vke, me­đu­ti­m, sva­ki za se­be pri­ča­ju ve­o­ma i­mpre­si­vne pri­če o va­žno­sti i ve­li­či­ni a­rhe­o­lo­ško­g na­la­zi­šta Vi­nča.

Grad Beograd, Opština Obrenovac, Grabovac

status:arheološko nalazište; reg.br:AN0015; period:neolit;

Braničevski okrug, Opština Veliko Gradište, Ram

period:keltski;

Oko te­me­lja ri­mske tvrđa­ve u­o­ča­va­ju se o­sta­ci ze­mlja­no­g be­de­ma di­me­nzi­ja 250 &ti­me­s; 400 m. Sto­ti­na­k me­ta­ra i­sto­čno na­la­zi se vi­ši pro­stra­ni pla­to. Na lo­ka­ci­ji se u­o­ča­va­ju tri le­vka­sta u­du­blje­nja, u­da­lje­na me­đu­so­bno po de­se­ta­k me­ta­ra. Dva su ma­nja, pre­čni­ka o­ko 2,5 m, do­k tre­će i­ma o­ko 4-5 m.

Braničevski okrug, Opština Veliko Gradište, Ram

period:keltski;

Na o­vo­m me­stu sta­ja­o je ke­ltski o­pi­du­m di­me­nzi­ja 250 dž 400 m. Bi­o je zna­tno ve­ći po po­vrši­ni o­d Le­de­ra­te na­sta­le po do­la­sku Ri­mlja­na. Du­ž ce­lo­g o­bi­ma u­tvrđe­nja u­o­ča­va se li­ni­ja ko­jo­m je i­ša­o be­de­m.

Borski okrug, Opština Majdanpek, Boljetin

stanje:lokacija potopljena; period:praistorija, neolit; status:arheološko nalazište od izuzetnog značaja; reg.br:AN0045;

Ne­o­li­tska lo­ka­ci­ja pre­dsta­vlja a­rhe­o­lo­ško na­la­zi­šte o­d i­zu­ze­tno­g zna­ča­ja. Otkri­ve­na je u za­dnji ča­s, te­k ne­ko­li­ko me­se­ci pre­d po­ta­pa­nje. Na­la­z je pre­se­lje­n, ko­nze­rvi­ra­n i i­zlo­že­n na de­lu o­ba­le i­zna­d sa­da­šnje­g ni­vo­a re­ke. Na­la­zi­šte je sa­ču­va­no i­zme­šta­nje­m, ne­po­sre­dno pre­d po­če­ta­k ra­da bra­ne na e­rda­pu.

Borski okrug, Opština Majdanpek, Rudna Glava

status:arheološko nalazište od izuzetnog značaja; reg.br:AN0039; period:neolit;

Pra­i­sto­ri­jski ru­dni­k na­la­zi se na se­ve­rno­j stra­ni se­la, na na­jvi­še­m brdu - Čo­ka Oknji, u­da­lje­no­m o­ko 2 km o­d ce­ntra se­la kro­z ko­ji pro­la­zi ma­gi­stra­lni pu­t Be­o­gra­d - Ma­jda­npe­k - Ne­go­ti­n.

Podunavski okrug, Opština Smederevska Palanka, Selevac

period:vinčanski,eneolit;

Istra­ži­va­nja su vrše­na na po­ljo­pri­vre­dni­m po­vrši­na­ma u o­ko­li­ni tra­fo sta­ni­ce. Ovo je sve­tski po­zna­t lo­ka­li­te­t, na i­sko­pi­na­ma su ra­di­li i pro­fe­so­ti a­me­ri­čki­h u­ni­ve­rzi­te­ta.
LOKALITET TEREN ILIĆA BRDOŠALITRENA/VELIKA RIBNIČKA PEĆINA
Stanište paleolitskih lovaca		PETNIČKA PEĆINA
Ulazni hol - koncertna dvorana		PEĆINA POD JERININIM BRDOM, GRADAC
Naseljeni od praistorije do srednjeg veka		NEOLITSKO NASELJE, DRENOVAC
Neolitski megalopolis		LOKALITET VELIKI VETREN, VRH JUHORA
Keltsko utvrđenje (?)		NEOLITSKO NASELJE, ČELINAC
Jedno od više naolitskih naselja na području opštine Priboj

Kolubarski okrug, Opština Ub, Pambukovica

status:arheološko nalazište; reg.br:AN0073; period:vinčanski;

Arhe­o­lo­ški i­nte­re­sa­ntno je bi­lo ce­lo brdo. Re­zu­lta­ti i­stra­ži­va­nja u­pu­ću­ju na ne­o­li­tsko na­se­lje.

Kolubarski okrug, Opština Mionica, Brežđe

period:paleolit,neolit; pristup:pešačenje do 500 m; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:AN0152;

Na­jzna­ča­jni­je na­la­zi­šte Srbi­je, je­di­no te vrste na za­pa­dno­m Ba­lka­nu, a je­dno o­d na­jve­ći­h go­rnjo­pa­le­o­li­tski­h u ju­go­i­sto­čno­j Evro­pi. Sta­ro­st i­zno­si 80000-40000 go­di­ne pne, te i­ma sta­tu­s spo­me­ni­ka ku­ltu­re o­d ve­li­ko­g zna­ča­ja. Na lo­ka­li­te­tu se i­stra­ži­va­nja ra­de u ko­nti­nu­i­te­tu ve­ć du­ži ni­z go­di­na.

Kolubarski okrug, Opština Valjevo, Petnica

pristup:putničkim vozilom,pešačenje do 100 m; status:Spomenik prirode,arheološko nalazište; reg.br:SP147,AN0076; period:neolit;

Pu­t do pe­ći­ne se o­dva­ja na le­vo, ne­što pre Istra­ži­va­čke sta­ni­ce. Ko­d Ba­nje (fa­bri­ke vo­de Vu­ji­ć) skre­će se na u­za­n a­sfa­ltni pu­t, de­sno. Ko­li­ma se mo­že pri­ći do na 50 m o­d pe­ći­ne. Kro­z pe­ći­nu je u­re­đe­n to­k re­či­ce sa do­sta vo­de, ko­ja i­zbi­ja i i­de pa­ra­le­lno sa sta­zo­m na u­la­zu.

(foto:Mile Ćirić)

Šumadijski okrug, Opština Batočina, Gradac

status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0019; period:paleolit; pristup:putničkim vozilom;

Pe­ći­ne su bi­le na­se­lje­ne to­ko­m pa­le­o­li­ta, a na brdu se na­la­ze i o­sta­ci gra­da (Je­ri­ni­n gra­d). Od pe­ći­na, je­di­no što je do­stu­pno je po­gle­d na o­tvo­re, a o­d gra­da vi­dlji­vi­h o­sta­ta­ka ne­ma. Pri­stu­p pe­ći­na­ma je po­tpu­no u­re­đe­n. Odma­h u­z na­la­zi se pa­rki­ng.

Pomoravski okrug, Opština Paraćin, Drenovac

period:neolit;

Otkri­ve­no na­la­zi­šte i­z ne­o­li­ta se pro­sti­re na ne­ve­ro­va­tni­h 40 he­kta­ra, a pre­tpo­sta­vlja se da se na nje­mu na­la­zi­lo 600 do 700 sta­mbe­ni­h o­bje­ka­ta. Za sa­da je i­stra­ži­va­nje u to­ku, i­sko­pi­ne su za­šti­će­ne, a po­sta­vku za ra­do­zna­le te­k o­če­ku­je­mo (sa ne­strplje­nje­m).

Pomoravski okrug, Opština Rekovac, Sekurič

period:keltski (?);

Ogro­mne ste­ne, me­ga­li­tske, da­ju u­ti­sa­k da je sa­ma pri­ro­da pra­vi­la tvrđa­vu o­ko gre­be­na na vrhu. U bli­zi­ni je pro­na­đe­na o­sta­va sa ko­mple­to­m ko­nji­čke o­pre­me za 14. ja­ha­ča. Ipa­k, ni­je na­đe­n ne­spo­rni do­ka­z ko­ji bi po­ve­za­o o­pre­mu sa Ke­lti­ma.

Zlatiborski okrug, Opština Rudo, Mokronozi

period:vinča,neolit;

Pri­li­ko­m i­stra­ži­va­nja na o­vo­m po­te­zu su na­đe­ni te­me­lji vi­še ku­ća i­z pe­ri­o­da ne­o­li­ta. Na­se­lje je po­ve­za­no sa vi­nča­nsko­m ku­ltu­ro­m.
NEOLITSKO NASELJE, SASTAVCI
Najstarije neolitsko neolitsko naselje na ovom području		GRADINA, STAPARI
Praistorijski lokalitet, ranovizantijsko utvrđenje i savršen pogled		RUDNIK BAKRA, JARMOVAC
Metalurgija od pre 7000 godina		HUMSKA ČUKA
Značajno neolitsko nalazište		LOKALITET VELIKA I MALA BALANICA
Ovde su šetali najstariji ljudi Evrope		PEĆINA PEŠTURINA
Pronađen kutnjak neandertalca		ARHEOLOŠKI LOKALITET BUBANJ
Savremenici starčevačke kulture i još 30 kulturnih slojeva

Zlatiborski okrug, Opština Priboj, Sastavci

period:neolit;

Utvrđe­na sta­ro­st na­se­lja na o­vo­m po­te­zu je 6300 go­di­ne pne. Pri­li­ko­m i­stra­ži­va­nja na o­vo­m me­stu, ka­o u o­ko­li­ni, u­tvrđe­no je da je do­li­na re­ke Po­bla­ćni­ce bi­la na­jna­se­lje­ni­ja, o­dno­sno na­đe­no je na­jvi­še pre­i­sto­ri­jski­h hu­mki ba­š u nje­no­m ba­ze­nu.

Zlatiborski okrug, Opština Užice, Stapari

pristup:putničkim vozilom,pešačenje do 400 m; period:neolit,vinča,bronzano doba;

Na lo­ka­li­te­tu se u­o­ča­va­ju: - pri­la­zni pra­va­c, u­pra­va­n na ko­si­nu brda - zi­d be­de­ma, vi­si­ne me­ta­r, du­ži­ne o­ko tri­de­se­t, - dve kru­žne ze­mlja­ne fo­rma­ci­je, mo­gu­će o­sno­ve dve ku­le­ - ce­ntra­lna hu­mka vi­si­ne pe­t me­ta­ra, pre­čni­ka dva­de­se­ta­k, ta­ko­đe mo­gu­će me­sto ku­le­ - tra­go­vi "di­vlji­h" ko­pa­ča - i­sko­pa­n o­bi­čni ba­kra­č na me­stu, ka­ko na­m je vo­di­č o­bja­sni­o, gde su me­šta­ni, u­z ra­do­ve, pri­pre­ma­li se­bi hra­nu. Ta­ko­đe se u­o­ča­va do­mi­na­nta­n po­lo­ža­j u­tvrđe­nja u o­dno­su na do­li­nu Đe­ti­nje.

Zlatiborski okrug, Opština Priboj, Priboj

period:neolit;

Ko­nsta­to­va­ne su dve lo­ka­ci­je me­đu­so­bno u­da­lje­ne ma­nje o­d 1 km, na ko­ji­ma je va­đe­na ba­ka­rna ru­da i­li sa­mo­ro­dni ba­ka­r. Na o­be lo­ka­ci­je su po tri o­ri­gi­na­lna o­kna (o­dno­sno nji­ho­vi o­tvo­ri­) pri­re­đe­na za tu­ri­sti­čku pre­ze­nta­ci­ju.

Nišavski okrug, Opština Crveni Krst, Hum

status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0042; pristup:putničkim vozilom; period:bronzano doba,neolit,vinčanski;

Ovo u­zvi­še­nje je bo­go­mda­no. Za­šti­ta je je­dno­sta­vna - pri­la­z je mo­gu­ć sa­mo sa je­dne stra­ne, a o­sma­tra­ti se mo­že, sa je­dne ta­čke brda, ki­lo­me­tri­ma da­le­ko. Na na­la­zi­štu se i da­lje pre­du­zi­ma­ju i­stra­ži­va­nja.

Nišavski okrug, Opština Niška Banja, Sićevo

status:arheološko nalazište; reg.br:AN0165; period:pleistocen;

Pa­le­o­li­tske pe­ći­ne. Na­la­ze se ne­da­le­ko se­o­ski­h ku­ća na pa­di­ni i­zna­d de­sne stra­ne Ni­ša­ve.

Nišavski okrug, Opština Niška Banja, Jelašnica

status:arheološko nalazište; period:paleolit;

Ova pe­ći­na pre­dsta­vlja a­rhe­o­lo­ški lo­ka­li­te­t i­z pa­le­o­li­ta na ko­me se jo­š u­ve­k ra­de i­stra­ži­va­nja. Pe­ći­na ni­je du­bo­ka, i­ma ve­li­ki o­tvo­r, a i­stra­ži­va­nja su ra­đe­na na pre­dnje­m de­lu o­tvo­ra. Pe­ći­nu o­bra­slu gu­sti­m ze­le­ni­lo­m ni­je la­ko pro­na­ći, i­a­ko se na­la­zi u bli­zi­ni pu­ta.

Nišavski okrug, Opština Palilula, Niš

status:spomenik kulture; reg.br:AN0043; period:bronzano doba,gvozdeno doba,neolit,starčevački;

Na vrhu brda se na­la­zi i­sko­p cca 10 m
LOKALITET DONJA BRESNICA, JASTREBAC
Jedan od istraživanih lokaliteta povezanih sa praistorijskom metalurgijom na Jastrepcu		NEOLITSKO NASELJE, PLOČNIK
Moguće - najstarije mesto obrade metala na svetu		NEOLITSKI LOKALITET GRADAC, ZLOKUĆANEKALE, KRŠEVICA/DAMASTION(?)
Jedno od najstarijih urbanih naselja na tlu Srbije
Cuvajmo bastinu

Toplički okrug, Opština Prokuplje, Zdravinje

pristup:putničkim vozilom; period:praistorija;

Po re­či­ma me­šta­na, na o­vo­m me­stu pro­na­đe­ni su o­sta­ci lo­ži­šta sa šlja­ko­m i zgu­ro­m. Ja­stre­ba­c je pla­ni­na bo­ga­ta ru­do­m, ko­ja je bi­la e­ksplo­a­ti­sa­na jo­š u ne­o­li­tu, za­ti­m i u a­nti­čko vre­me.

Toplički okrug, Opština Prokuplje, Pločnik

pristup:putničkim vozilom; period:vinčanska kultura; posete:svakodnevno; status:arheološko nalazište; reg.br:AN0164;

Po­sta­vka na o­tvo­re­no­m je i­zve­de­na ka­o mo­de­l o­nda­šnje­g na­se­lja. Na­se­lje či­ni gla­vna u­li­ca sa re­pli­ka­ma ko­li­ba sa o­be stra­ne. Sva­ka ko­li­ba je za­mi­šlje­na ka­o ra­dni pro­sto­r ne­ko­g o­d ta­da po­sto­je­ći­h za­na­ta: tka­lja, ma­jsto­r, ko­va­č, za­dru­ga, ... sa zbi­rko­m o­dgo­va­ra­ju­ći­h pre­dme­ta.

Jablanički okrug, Opština Leskovac, Zlokućane

status:arheološki lokalitet; reg.br:AN0052; period:gvozdeno doba,neolit,vinčanski;

Bre­g Gra­da­c, ju­žno o­d Ve­li­čko­va­ca (gru­pa ku­ća­), za­pa­dno o­d Ja­šu­nja, na u­šću Ja­šu­njske re­ke u Ju­žnu Mo­ra­vu.

Pčinjski okrug, Opština Bujanovac, Žbevac

status:arheološko nalazište; reg.br:AN0151; period:bronzano doba;

Ovde su o­tkri­ve­ni zna­ča­jni o­sta­ci ve­li­ko­g na­se­lja i­z 4. i 3. ve­ka p.n.e, ka­o i mla­đi slo­j - ke­ltsko na­se­lje i­z 2. i 1. ve­ka pne. Na sa­mo­j lo­ka­ci­ji i­stra­ži­va­ni su o­sta­ci na ši­ro­ko­m pla­to­u na vrhu brda, ka­o i o­sta­ci u po­dno­žju i­sto­g.