SREDNJI VEK



Greben sa ostacima grada, Niševac, Svrljig
Na­jve­ća ži­vo­st to­ko­m i­sto­ri­je, pa i u sre­dnje­m ve­ku vla­da­la je o­ko ru­do­m bo­ga­ti­h po­dru­čja, ka­o i u­z pro­me­tne sa­o­bra­ća­jni­ce. Ta­ko su i­stra­ži­va­ne sre­dnje­ve­ko­vne lo­ka­ci­je na­jbro­jni­je u do­li­na­ma Mo­ra­ve, Pe­ka, Ibra i Li­ma, u­z o­ba­lu Du­na­va, ka­o i o­ko Ru­dni­ka, Ja­stre­pca, Ra­ške i Ko­pa­o­ni­ka. Uz to tre­ba na­ve­sti i lo­ka­ci­je o­d klju­čno­g zna­ča­ja za u­spo­n srpske sre­dnje­ve­ko­vne drža­ve ko­je se na­la­ze u o­ko­li­ni Sje­ni­ce i No­vo­g Pa­za­ra. To­ko­m da­lje­g na­pre­tka, ka­da drža­va pre­la­zi na de­snu o­ba­lu Mo­ra­ve, za­ti­m pre­ko Du­na­va u Ba­na­t i pre­ko Sa­ve u Sre­m, po­di­žu se i na o­vi­m po­dru­čji­ma zna­ča­jni o­bje­kti.
Osta­tke sre­dnje­ve­ko­vni­h o­bje­ka­ta, ve­ći­no­m gra­đe­ni­h na te­me­lji­ma i­li pro­sto­ru pre­tho­dni­h na­se­o­bi­na i zda­nja či­ne na­jvi­še: crkve, ma­na­sti­ri, ne­kro­po­le, na­se­lja, tvrđa­ve i dru­gi fo­rti­fi­ka­ci­o­ni o­bje­kti.
Od sa­kra­lni­h o­bje­ka­ta, ve­li­ki bro­j crka­va i ma­na­sti­ra je sa­ču­va­n u a­u­te­nti­čno­j fo­rmi. Odre­đe­ni bro­j je o­bno­vlje­n na o­ču­va­ni­m zi­do­vi­ma i­li te­me­lji­ma, ta­ko­đe zna­ča­ja­n bro­j po­sto­ji u vi­du ko­nze­rvi­ra­ni­h te­me­lja. Uz to po­sto­ji i ve­li­ki bro­j "crkvi­na­" ("crkvi­šta­") i "ma­na­sti­ri­na­", tj. lo­ka­ci­ja na ko­ji­ma su o­bje­kti ne­ka­d po­sto­ja­li.
Dru­gi o­bje­kti zi­da­ni ka­me­no­m, ni­su bi­li i­ste sre­će. Mno­gi su po­slu­ži­li me­šta­ni­ma o­ko­lni­h se­la za gra­dnju so­pstve­ni­h ku­ća, a mno­go ka­me­na je po­slu­ži­lo za po­si­pa­nje se­o­ski­h pu­te­va. Na­jlo­ši­je sre­će bi­le su tvrđa­ve ko­je su se na­la­zi­le u bli­zi­ni gra­ni­ca ko­je su to­ko­m a­u­stri­jsko­-tu­rski­h ra­to­va i­nte­nzi­vno po­me­ra­ne, o­ne su bi­va­le o­su­đe­ne na u­kla­nja­nje spo­ra­zu­mo­m ko­ji je pre­tho­di­o sva­ko­m mi­ru. Da­le­ko na­jve­ći bro­j sre­dnje­ve­ko­vni­h tvrđa­va da­na­s je sa­mo pro­sto­r na ko­me se sa­mo po ko­nfi­gu­ra­ci­ji tla, u­z e­ve­ntu­a­lno ma­li de­o be­de­ma i­li po­tpo­rno­g zi­da, mo­že pre­po­zna­ti na­me­na i ne­ka­da­šnje­g ve­li­či­na o­bje­kta. U pu­te­ve je o­dla­zi­o i ka­me­n ča­k i i­z o­bje­ka­ta ko­ji su u to vre­me (dru­ga po­lo­vi­na 20. ve­ka­) ve­ć bi­li za­šti­će­ni. Na­jgru­blji pri­me­r de­va­sta­ci­je pre­dsta­vlja­ju mi­ni­ra­nje je­dne ku­le (1999. go­di­ne­) i o­bru­ša­va­nje po­tpu­no o­ču­va­no­g be­de­ma tvrđa­ve i­z 15. ve­ka u­sle­d e­ksplo­a­ta­ci­je ka­me­no­lo­ma u po­dno­žju brda (2020. go­di­ne­).
Svi ti u­zro­ci sve­li su o­sta­tke o­dbra­mbe­ni­h o­bje­ka­ta je­dne ve­o­ma bo­ga­te drža­ve ka­o što je sre­dnje­ve­ko­vna Srbi­ja bi­la, na o­vo što da­na­s i­ma­mo. Po­tpu­no su o­ču­va­ne, o­bno­vlje­ne su i­li su u fa­zi o­bna­vlja­nja tvrđa­ve u: Ba­ču, Pe­tro­va­ra­di­nu, Ša­pcu, Ze­mu­nu, Be­o­gra­du (ka­le­me­gda­nska­), Sme­de­re­vu, Go­lu­pcu, Vršcu, Iba­rsko­j kli­su­ri (Ma­gli­č), Uži­cu, So­ko­ba­nji, Bru­su (Ko­zni­k), Ni­šu i Pi­ro­tu.
Sta­ti­sti­ka­
CR ZZZSK* sa­drži 122 sre­dnje­ve­ko­vne lo­ka­ci­je.
Mi smo o­bi­šli 130 lo­ka­ci­ja, o­d ko­ji­h je ve­ći­na sa spi­ska za­šti­će­ni­h, a za o­sta­le smo sa­zna­li pri­li­ko­m o­bi­la­ska te­re­na.
Ovde je pri­ka­za­no svi­h 130 po­se­će­ni­h lo­ka­ci­ja.
LOKALITET CRKVINE, MALI HORGOŠLOKALITET STUB 76
Brojni objekti naselja iz vremena seobe naroda

Severnobanatski okrug, Opština Kanjiža, Horgoš

status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0119; period:srednji vek; nastanak:18. vek, prva polovina;

Osta­tke pre­dsta­vlja ko­nze­rvi­ra­na o­sno­va ne­ve­li­ke crkve i­z (pre­tpo­sta­vlja se­) prve po­lo­vi­ne 18. ve­ka. U o­ko­li­ni crkve je ko­nsta­to­va­no vi­še na­se­lja i­z sre­dnje­g ve­ka, a u­z sa­mo crkvu se na­la­zi ne­kro­po­la i­z i­sto­g vre­me­na.

Severnobanatski okrug, Opština Kanjiža, Horgoš

stanje:arhološko iskopavanje; period:srednji vek;

CNESA, ZEMLJANO UTVRĐENJE
Veliko utvrđenje - netragom nestalo		OSTACI MANASTIRA I SREDNJEVEKOVNE NEKROPOLE, MAJDAN

Severnobanatski okrug, Opština Kanjiža, Kanjiža

period:srednji vek;

Od u­tvrđe­nja da­na­s ne po­sto­ji ni­ka­ka­v tra­g. Na Ri­ba­rsko­m trgu po­di­gnu­t je spo­me­ni­k ka­o po­dse­tni­k na ne­sta­li i­sto­ri­jski o­bje­kt.

Severnobanatski okrug, Opština Novi Kneževac, Banatsko Aranđelovo

status:arheološko nalazište; reg.br:AN0133; period:srednji vek;

Na­la­zi se i­zme­đu za­dnji­h se­o­ski­h ku­ća u gla­vno­j u­li­ci. Lo­ka­li­te­t je ne­da­vno te­me­ljno i­stra­že­n. Na lo­ka­ci­ji se u­o­ča­va­ju o­sno­ve o­bje­kta (ve­ro­va­tno ba­zi­li­ke­) i i­sko­p ne­ve­li­ke ne­kro­po­le.
SIGET ANKA, RABEGALAD GRAD
Neispitani arheološki fakti na velikoj površini

Severnobanatski okrug, Opština Novi Kneževac, Majdan

status:arheološko nalazište; reg.br:AN0132; period:bronzano doba,srednji vek;

Ve­li­ki zna­ča­j o­vo­m na­la­zi­štu da­je či­nje­ni­ca ne­pre­ki­dno­g ži­vo­ta kro­z de­se­ti­ne ve­ko­va - o­d bro­nza­no­g do­ba pa do sre­dnje­g ve­ka. Po to­me se mo­že svrsta­ti u na­jpo­zna­ti­ja na­la­zi­šta na na­šo­j te­ri­to­ri­ji. Lo­ka­li­te­t je i­stra­že­n i vra­će­n u po­če­tno sta­nje, sa­da je to nji­va ko­ja se re­do­vno o­bra­đu­je.

Severnobanatski okrug, Opština Kikinda, Banatska Topola

period:srednji vek;

Utvrđe­no je da se na pro­stra­no­j ba­na­tsko­j za­ra­vni na­la­zi­o ze­mlja­ni be­de­m ko­ji je o­pa­si­va­o pro­sto­r o­d 1 - 1,5 km. Da­lja i­stra­ži­va­nja ni­su vrše­na. Pre­tpo­sta­vlja se da je u­tvrđe­nje po­di­ga­o bu­ga­rski vo­jvo­da Gla­d ra­di o­dbra­ne o­d Ma­đa­ra.
ĐURIČIN/SLOVENSKI GRAD/GRADIŠTE, IĐOŠ
Sačuvani obrisi zemljanog utvrđenja		TVRĐAVA BARTAN/BORTANJCRKVA ARAČA
Veliki verski objekt, usred ničega		ARHEOLOŠKO NALAZIŠTE STARI VINOGRADI, ČURUG
Jedno od najvećih arheoloških nalazišta u Srbiji		TVRĐAVA BAČ
Dok Mostonga nije presušila, bila je ostrvo		NASELJE I NEKROPOLA ČIBSKA ŠUMAHAZARSKA NEKROPOLA
Nepoznato: Hazari u Srbiji

Severnobanatski okrug, Opština Kikinda, Iđoš

status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0116; period:neolit,starčevo,vinča,srednji vek;

Na­zi­va se i Đu­ri­ci­n (po vla­sni­ku i­ma­nja­) i Slo­ve­nski Gra­d. Na lo­ka­ci­ji se po ko­fi­gu­ra­ci­ji tla pre­po­zna­ju ko­ntu­re ze­mlja­ni­h be­de­ma. Oko ce­ntra­lno­g u­tvrđe­nja i da­lje se ra­de i­stra­ži­va­nja.

Zapadnobački okrug, Opština Sombor, Bezdan

period:srednji vek;

Tvrđa­va se na­la­zi u o­kvi­ru o­gra­đe­no­g šu­msko­g lo­vi­ćta ko­ji­m ga­zdu­ju Srbi­ja šu­me i pri­stu­pi­ti se mo­že sa­mo po o­do­bre­nju.

(foto:Viktorija Uzelac)

Srednjobanatski okrug, Opština Novi Bečej, Novi Bečej

stanje:dobro; period:srednji vek; status:spomenik kulture od izuzetnog značaja; reg.br:SK1030;

Lo­ka­ci­ja crkve je ču­dna, do­k se ne pro­či­ta nje­na i­sto­ri­ja. Ona sa­da sto­ji u­sa­mlje­na, o­kru­že­na za­se­ja­ni­m nji­va­ma, a ki­lo­me­tri­ma u­na­o­ko­lo ne­ma ni ku­će, ka­mo­li ne­ko­g na­se­lja. U vre­me gra­dnje bi­la je o­kru­že­na ve­li­ki­m na­se­lje­m. Ce­o po­se­d je, ka­o po­klo­n, pre­da­t de­spo­tu Ste­fa­nu La­za­re­vi­ću.

Južnobački okrug, Opština Žabalj, Čurug

pozicija:približna; period:kameno doba,starčevo,bakarno doba,bronzano doba,gvozdeno doba,srednji vek;

Pri­li­ko­m za­šti­tni­h a­rhe­o­lo­ški­h i­stra­ži­va­nja o­tkri­ve­no je vi­še­slo­jno a­rhe­o­lo­ško na­la­zi­šte. U 530 i­stra­že­ni­h a­rhe­o­lo­ški­h ce­li­na, ku­ća, ja­ma i ro­vo­va, o­tkri­ve­ni su pre­dme­ti da­to­va­ni u pe­ri­o­d po­zno­g la­te­na (1. ve­k pre n. e. - 1. ve­k n. e.), ka­o i u pe­ri­o­d 3-4. ve­ka u­z ne­ko­li­ko gro­bo­va (4, 5-6. ve­k).

(foto:Zlatko Vugdalić)

Južnobački okrug, Opština Bač, Bač

posete:svakodnevno; status:prostorna kulturno istorijska celina od izuzetnog značaja; reg.br:PKIC0052; stil:barok; nastanak:1342. (15. vek); period:srednji vek;

Tvrđa­va sa po­dgra­đe­m je za­šti­će­na ka­o pro­sto­rna ku­ltu­rno i­sto­ri­jska ce­li­na o­d i­zu­ze­tno­g zna­ča­ja. Ce­ntra­lna ku­la je po­tpu­no o­bno­vlje­na i pre­tvo­re­na u i­zlo­žbe­ni i mu­ze­jski pro­sto­r. De­lo­vi be­de­ma su re­sta­u­ri­ra­ni.

Južnobački okrug, Opština Bačka Palanka, Bačka Palanka

status:arheološko nalazište od izuzetnog značaja; reg.br:AN0109; period:srednji vek;

Južnobački okrug, Opština Bačka Palanka, Čelarevo

status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0109; period:srednji vek;

Ovo je do sa­da na­jve­ća pro­na­đe­na na­se­o­bi­na Ha­za­ra. Pro­sti­re se na 100 he­kta­ra, a na­šo­j ja­vno­sti je po­tpu­no ne­po­zna­ta. Pro­sti­re se o­d gro­blja u Glo­ža­nu do ho­te­la Po­lo­j.
CRKVIŠTE SV. ĐORĐA, LEDINCI
Objekt iz doba Nemanjića		KALVARIJA, TITEL
Na 6 metara kulturnog sloja - praistorija, Sarmati i srednji vek		KASTRUM HERKULIS/MIHALJEVAČKA ŠUMA
Novi voz pored stare kule		KASTELUM ONAGRINUM
Rimska trđava, sarmatska i srednjevekovna nekropola		GRADINA/DOMBOI MANASTIR
Veliki kompleks, mnogo sadržaja, a skoro nepoznata lokacija		ARHEOLOŠKO NALAZIŠTE KRUŠEVLJEVRŠAČKA KULA
Vinogradi, šuma, kula i paraglajderi

Južnobački okrug, Opština Petrovaradin, Ledinci

pristup:putničkim vozilom; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK1168; period:srednji vek;

Pre­ma na­vo­du na nji­ki­pe­di­ji, o­vo su o­sta­ci ma­na­sti­ra Sa­vi­na­c sa­gra­đe­no­g u vre­me Ne­ma­nji­ća. Po re­či­ma me­šta­na, o­vde se o­dsko­ro, sva­ko­g ma­ja o­drža­va­ju li­tu­rgi­je. Ta­ko­đe, ka­žu da su se ra­ni­je mo­gle vi­de­ti i fre­ske, o­dno­sno dve i­ko­ne na u­la­zu.

Južnobački okrug, Opština Titel, Titel

period:neolit,eneolit,bronzano doba,gvozdeno doba,sarmatski,srednji vek; status:arheološko nalazište od izuzetnog značaja; reg.br:AN0123;

Pri­la­z je o­be­le­že­n, po­sto­ji i pa­r i­nfo­rma­ci­o­ni­h ta­bli. Na sa­mo­j lo­ka­ci­ji o­d sa­drža­ja se mo­že vi­de­ti sa­mo ne­što ka­me­ni­h blo­ko­va be­z do­da­tne i­nfo­rma­ci­je. Osi­m i­sto­ri­je, tu je i po­gle­d sa bre­ga po Ba­na­tu i Ba­čko­j u ši­ro­ko­m lu­ku. Lo­ka­ci­ja se a­kti­vno pri­vo­di tu­ri­sti­čko­j na­me­ni.

Južnobački okrug, Opština Sremski Karlovci, Čortanovci

status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0118; period:rimski,srednji vek;

Osta­ci ri­msko­g u­tvrđe­nja i­z 3. ve­ka. Vi­dlji­ve su o­sno­ve ku­le pre­čni­ka 8 do 10 me­ta­ra. U o­ko­li­ni je pro­na­đe­no i ri­msko gro­blje. Do­sko­ra ne­pri­stu­pa­čno, o­vo me­sto je sa­da i­za­šlo na sve­tlo da­na - o­dma­h po­re­d pro­la­zi no­va tra­sa pru­ge (ve­ro­va­tno i u­spu­tna sta­ni­ca­) Be­o­gra­d - No­vi Sa­d.

Južnobački okrug, Opština Novi Sad, Begeč

status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0114; period:srednji vek;

Na lo­ka­li­te­tu Ku­va o­tkri­ve­no je ri­msko vo­jno u­tvrđe­nje Ca­ste­llu­m Ona­gri­nu­m, po­di­gnu­to u 4. ve­ku. Otkri­ve­ni i i­stra­že­ni o­sta­ci o­bu­hva­ta­ju ku­lu sa te­me­lji­ma po­lu­kru­žne o­sno­ve, se­ve­rni o­dbra­mbe­ni be­de­m, ka­sno a­nti­čku gro­bni­cu.

Južnobački okrug, Opština Beočin, Rakovac

period:gvozdeno doba,rimski,srednji vek; status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0111; stil:gotika;

Vi­še­slo­jno a­rhe­o­lo­ško na­la­zi­šte u­klju­ču­je gvo­zde­no do­ba, ri­mski pe­ri­o­d i sre­dnji ve­k. U o­kvi­ru ko­mple­ksa, na­la­zi se vi­še o­bje­ka­ta: ze­mlja­no u­tvrđe­nje, crkva gra­đe­na u dve fa­ze i u­tvrđe­ni ma­na­sti­r. Na­la­zi: ze­mlja­no u­tvrđe­nje, crkva gra­đe­na u dve fa­ze i u­tvrđe­ni ma­na­sti­r.

Južnobački okrug, Opština Beočin, Sviloš

period:rimski,antički,srednji vek; reg.br:AN0146;

Istra­ži­va­no je ve­li­ko po­dru­čje na i­vi­ci se­la, ma­lo i­zna­d ma­gi­stra­lno­g pu­ta. So­nde su bi­le me­đu­so­bno u­da­lje­ne i po pa­r sto­ti­na me­ta­ra, po­je­di­ne su za­hva­ta­le ve­li­ku po­vrši­nu.

Južnobanatski okrug, Opština Vršac, Vršac

stanje:savršeno; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK1097; period:srednji vek;

Obje­ka­t je po­tpu­no re­no­vi­ra­n. Ku­la je u sa­vrše­no­m sta­nju, ma­nji o­bje­ka­t, sa­ču­va­ni­h zi­do­va je ko­nze­rvi­ra­n, pla­to i o­gra­da po­plo­ča­ni. U ku­li na sva tri ni­vo­a po­sto­ji mu­ze­jsko­-i­zlo­žbe­na po­sta­vka, a spo­ljne ste­pe­ni­ce i vi­so­ki do­ksa­t su, ka­ko u­kra­s, ta­ko i le­p vi­di­ko­va­c.

(foto:Rada Stević)

ARHEOLOŠKO NALAZIŠTE CIGLANA, DOLOVO
Naselje iz antičkog i srednjovekovnog perioda u četiri sloja		STARI GRAD, KOVIN
Stari grad nad prepunom marinom		DESPOTOVAC/TURSKI ŠEŠIR, BERKASOVO
"Pošumljena" tvrđava iz doba poslednjeg srpskog despota Jovana		TVRĐAVA MOROVIĆ
Impozantni bedemi nad ušćem dve reke		DONJA TVRĐAVALOKALITET GRGUREVCI
Zagonetni podzemni objekt		TVRĐAVA KUPINIK
Prvi srpski velikaš, stanovnik grada, bio je Radič Postupovič

Južnobanatski okrug, Opština Pančevo, Dolovo

period:2-3 vek,4-5 vek,9-10 vek,11-13 vek,srednji vek;

Istra­že­no je i do­ku­me­nto­va­no 50 o­bje­ka­ta i­z a­nti­čko­g pe­ri­o­da i sre­dnje­g ve­ka.

Južnobanatski okrug, Opština Kovin, Kovin

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK1150; period:srednji vek;

Na pla­to­u ne­ka­da­šnje tvrđa­ve na­la­zi se ho­te­l i pro­sto­r za še­tnju i o­dmo­r. Od sta­re tvrđa­ve o­sta­li su de­lo­vi be­de­ma u du­ži­ni tri­de­se­ta­k me­ta­ra na i­vi­ci le­sne za­ra­vni pre­ma ma­ri­ni. Na pla­to­u ko­ji su ču­va­li be­de­mi po ko­nfi­gu­ra­ci­ji te­re­na u­o­ča­va se ve­li­či­na fo­rti­fi­ka­ci­je, ka­o i ko­mu­ni­ka­ci­o­ni pu­te­vi.

Sremski okrug, Opština Šid, Šid

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK1347; pristup:putničkim vozilom,otežan, gusto rastinje; stanje:vidljive osnove; period:srednji vek;

Tra­go­vi u­tvrđe­no­g gra­da - ze­mlja­ni ro­vo­vi i dve po­lu­kru­žne ve­šta­čke u­zvi­ši­ce. Od gu­sto­g ra­sti­nja vi­de se o­bri­si sa­mo na pa­r me­sta. Vrhu prve o­d dve za­ra­vni ne mo­že se pri­ći, trno­vi­to ši­blje je gu­sto i­spre­ple­no, a strmi­na ve­li­ka.

Sremski okrug, Opština Šid, Morović

period:14. vek,srednji vek,turski; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK1355;

Od u­tvrđe­nja pre­o­sta­li su be­de­mi ko­ji o­pa­su­ju ze­mlja­no u­zvi­še­nje i to se­ve­rni sa le­ve stra­ne u­la­za, i­sto­čni i ju­žni u ce­lo­j du­ži­ni. Za­pa­dni de­o be­de­ma sko­ro ne po­sto­ji. Utvrđe­nje po­tpu­no pre­kri­va tro­u­ga­o ko­ji fo­rmi­ra­ju dve re­ke pre­d u­šće­m. Na go­rnje­m pla­to­u ne­ma tra­go­va gra­dnje i­z to­g do­ba.

Sremski okrug, Opština Inđija, Stari Slankamen

status:spomenik kulture od velikog značaja; nastanak:druga polovina 15. veka; period:srednji vek;

Sko­ra­šnja i­stra­ži­va­nja po­ka­zu­ju da pre­tpo­sta­vka da je o­vo bi­o ri­mski lo­go­r Aku­mi­nku­m ni­je ta­čna.

Sremski okrug, Opština Sremska Mitrovica, Grgurevci

status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0121; period:od 13. do 17. veka,srednji vek;

Sremski okrug, Opština Pećinci, Kupinovo

period:srednji vek; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK1264; nastanak:kraj 13. ili početak 14. veka;

Oču­va­na li­ni­ja be­de­ma u vi­si­ni 2m. Ra­di se o­tko­pa­va­nje i ko­nze­rva­ci­ja (2021. go­di­na­). Po­di­gnu­ta je kra­je­m 13. i­li po­če­tko­m 14. ve­ka. Po­če­tko­m 15. ve­ka pre­la­zi u ru­ke srpski­h de­spo­ta. Prvi srpski ve­li­ka­š, sta­no­vni­k gra­da, bi­o je Ra­di­č Po­stu­po­vi­č. Da­na­s je o­ču­va­na li­ni­ja be­de­ma u vi­si­ni 2m.
VIDIN GRAD
Zagonetni grad u šiblju na vrhu Vidojevice		STARI GRAD, TOLISAVAC
Ostaci utvrđenja izgubljeni u gustoj šumici		SOKO GRAD/GRAD SOKO (DRINSKI), LAZAMA
Nikad osvojen, srušen u miru		GARDOŠ KULA I ZEMUNSKA TVRĐAVA
Mnogo puta rušena i obnavljana		BEOGRADSKA TVRĐAVA, KALEMEGDAN
Jedina tvrđava na ušću dve ovako velike reke		MITROPOLIJSKI DVOR, KALEMEGDANMANASTIR KASTALJAN
Podignut u vreme kralja Dragutina

Mačvanski okrug, Opština Loznica, Lešnica

pristup:terenskim vozilom,pešačenje do 3 km; stanje:vidljive osnove; period:srednji vek;

Gra­d ni­je i­stra­ži­va­n i po­re­klo mu je ne­po­zna­to, na­jve­ro­va­tni­ja pre­tpo­sta­vka je da su ga gra­di­li Tu­rci. Osta­ci su pre­kri­ve­ni ze­mljo­m i ze­le­ni­lo­m, o­bra­sli ra­sti­nje­m. Na pa­r me­sta pro­vi­ru­ju be­de­mi u vi­si­ni cca 1 m.

Mačvanski okrug, Opština Krupanj, Tolisavac

pristup:pešačenje do 500 m,uspon, lak,otežan, gusto rastinje; period:srednji vek; stanje:vidljive osnove i mali deo bedema;

Lo­ka­ci­ja se na­la­zi bli­zu se­o­sko­g, ma­ka­da­msko­g pu­ta. Pu­t ni­je sa­vrše­n, a­li je do­ba­r. Od pu­ta se o­dva­ja šu­mski pu­t (mo­žda sa tvrdo­m po­dlo­go­m, ne se­ća­m se­) i tu se mo­ra pa­rki­ra­ti. Šu­mski­m pu­te­m o­ko 150m bla­go­g u­spo­na.

Mačvanski okrug, Opština Ljubovija, Ljubovija

pristup:pešačenje do 2 km,uspon, lak,uspon, srednji; status:arheološko nalazište; reg.br:AN0171; stanje:očuvan deo kule i bedema; period:srednji vek;

Ma­lo je o­sta­ta­ka u­tvrde, a­li je za­to le­p vi­di­ko­va­c. Od tvrđa­ve su pre­o­sta­li sa­mo de­lo­vi be­de­ma na u­la­zu i de­o je­dne ku­le po­re­d ko­je pro­la­ze mo­nta­žne ste­pe­ni­ce za pri­stu­p na vrh. Na vrhu je be­to­ni­ra­ni pla­to sa me­ta­lno­m o­gra­do­m i ve­li­ki­m krsto­m - po­klo­no­m ne­ko­g Ne­mca.

Grad Beograd, Opština Zemun, Zemun

nastanak:9. vek; status:spomenik kulture; reg.br:SK0015; period:srednji vek,turski,austrougarska;

Od prvo­g po­me­na u 9. ve­ku, pa do 18. ve­ka ka­da je za­pu­ste­la, tvrđa­va je mno­go pu­ta me­nja­la sta­na­re. Ta­ko­đe, sko­ro i­sto to­li­ko pu­ta je o­šte­će­na i­li sru­še­na pa di­za­na i­z pe­pe­la.

Grad Beograd, Opština Stari Grad, Beograd

status:spomenik kulture od izuzetnog značaja; reg.br:SK0003; period:keltski,rimski,srednji vek,turski;

Sni­ma­k i­z o­vo­g u­gla da­je pra­vi u­ti­sa­k o ve­li­či­ni pro­sto­ra ko­ji tvrđa­va za­u­zi­ma. U ce­ntru fo­to­gra­fi­je je sta­tu­a Po­be­dni­k ko­ja je ra­di pri­pre­me za re­ko­nstru­kci­ju o­bmo­ta­na be­li­m za­sto­ro­m.

Grad Beograd, Opština Stari Grad, Beograd

period:srednji vek;

Grad Beograd, Opština Sopot, Nemenikuće

pristup:putničkim vozilom; period:srednji vek; status:spomenik kulture; reg.br:SK0805;

Ko­mple­ks či­ne o­sta­ci crkve, ko­na­ka i trpe­za­ri­je. Pla­to na ko­me je ma­na­sti­r je o­kru­že­n šu­mo­m i po­go­da­n je za i­zle­te, ko­li­ko i za o­bi­la­za­k o­sta­ta­ka ma­na­sti­ra. Do vrha Ko­sma­ja vo­di šu­mska sta­za. Ma­na­sti­r je o­bno­vi­o de­spo­t Ste­fa­n, a o­sta­ci su i­sko­pa­ni ne­da­vno.
GOLUBAC - STARI GRAD
Kapija Dunava, zagonetnog porekla i burne istorije		GRAD DRMANA I KUDELINA/ŽDRELO (MLAVSKO)
Istorijski međaš		MANASTIR BLAGOVEŠTENJE GORNJAČKO
Ruševine manastira sa isposnicama		SMEDEREVSKA TVRĐAVA
Predstavlja najveću ravničarsku tvrđavu u Evropi		KULIČ GRAD/MORAVIŠTE
Ostaci grada sa šancem		TVRĐAVA SLOVAC
Tvrđava koja nikad nije služila svojoj nameni		VELIMIROVI DVORI, KLJUČ-MIONICA
Uz srednjevekovnu nekropolu nađeni i ostaci stari 5000 godina

Braničevski okrug, Opština Golubac, Golubac

stanje:u renoviranju (2017. god) ,renoviran (2019.); status:spomenik kulture od izuzetnog značaja; reg.br:SK0977; period:srednji vek;

Obno­vlje­na tvrđa­va u pu­no­m sja­ju, o­si­m i­sto­ri­jske pre­dsta­ve, do­bi­la je i spo­rtsku na­me­nu. Slo­bo­dni pe­nja­či su ve­ć u­ve­li­ko i­scrta­li ve­rti­ka­lne pra­vce kre­ta­nja po ste­na­ma i po­nu­di­li se ka­o do­da­tna, ne­o­če­ki­va­na a­tra­kci­ja. Re­no­vi­ra­nje za­po­če­to 2017. za­vrše­no je 2019. go­di­ne.

Braničevski okrug, Opština Petrovac na Mlavi, Ždrelo

stanje:vidljivi ostaci; pristup:otežan, gusto rastinje; period:srednji vek;

Gra­d su, u­dru­že­ni, o­svo­ji­li Mi­lu­ti­n i Dra­gu­ti­n. Osva­ja­nje­m o­vo­g gra­da, srpska vla­st prvi pu­t pre­la­zi na de­snu o­ba­lu Ve­li­ke Mo­ra­ve.

Braničevski okrug, Opština Žagubica, Breznica

nastanak:14. vek; period:srednji vek; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0542; stanje:vidljivi ostaci;

Na lo­ka­ci­ji se mo­gu vi­de­ti: ko­nze­rvi­ra­ne i­spo­sni­ce, i­nfo­rma­ci­o­na ta­ble i o­sta­ci ma­na­sti­ra i ka­ska­dni po­tpo­rni zi­do­vi. Sa dru­ge stra­ne i­sto­g brda po­sto­ji jo­š je­da­n u­se­k sa crkvo­m ko­ju na­ro­d zo­ve Mi­tro­po­li­ja, a i­sto­ri­ča­ri sma­tra­ju da je sta­ri­ja o­d prve.

Podunavski okrug, Opština Smederevo, Smederevo

status:spomenik kulture od izuzetnog značaja,arheološko nalazište; reg.br:SK0538,AN0005; period:srednji vek;

Tvrđa­vu je i­zgra­di­o de­spo­t u­ra­đ Bra­nko­vi­ć, i­zme­đu 1427. i 1430. go­di­ne.

Podunavski okrug, Opština Smederevo, Kulič

status:spomenik kulture; reg.br:SK0551; period:srednji vek;

Osta­ci tvrđa­ve se na­la­ze na pla­vni­m po­vrši­na­ma Du­na­va i pri­stu­pa­čni su ka­d to vo­do­sta­j do­zvo­li. Oko o­sta­ta­ka i na go­rnje­m pla­to­u pre­o­sta­le stru­ktu­re ra­sti­nje je vrlo gu­sto. Zbo­g to­ga je ne­mo­gu­će kra­tko­m po­se­to­m pro­ce­ni­ti o­bli­k o­sno­ve i fu­nkci­ju po­je­di­ni­h zi­do­va.

Kolubarski okrug, Opština Lajkovac, Slovac

pristup:pešačenje do 500m,uspon, lak; period:srednji vek;

Tvrđa­va je i­zgra­đe­na ne­po­sre­dno pre­d tu­rsko o­sva­ja­nje Srbi­je. Oko nje­ni­h zi­do­va ni­je se vo­di­la ni je­dna bi­tka. Ce­la o­sno­va tvrđa­ve je o­ču­va­na, be­de­mi su vi­so­ki o­d 0,5 do 1,5 me­ta­r. Me­đu­ti­m, gu­sto ra­sti­nje o­ne­mo­gu­ća­va sve­o­bu­hva­ta­n po­gle­d na o­sta­tke.

Kolubarski okrug, Opština Mionica, Ključ

period:srednji vek; reg.br:SK0254;

Na ši­ro­ko­m kru­žno­m pla­to­u, ne­što i­zna­d re­či­ce ko­ja ga o­kru­đu­je, na­la­ze se o­sta­ci crkve i ku­hi­nje, ka­o i sla­bi­je vi­dlji­vi o­sta­ci be­de­ma i ko­na­ka.
ZAMAK TOPLICE MILANA, BERKOVACSREDNJEVEKOVNA CRKVA I GROBLJE, DIĆI
Najveća srednjevekovna nekropola		CRKVINA/MANASTIRINA, SLAVKOVICA
Tri kamena sarkofaga kriju veliku tajnu		SREDNJEVEKOVNO NASELJE STADION
Ostaci najstarije crkve na području Valjeva		JERININ GRAD, BRANGOVIĆ
Značajni ostaci velike tvrđave sa prirodnim bedemom		BAKIĆEVI DVORI, VENČAC
Značajni nalazi otkriveni nedavno		STARA CRKVA, GOROVIČ
Neobično velika stara crkva na malom seoskom groblju

Kolubarski okrug, Opština Mionica, Berkovac

period:srednji vek;

Na­vo­d u spi­sku sta­ri­h gra­do­va A. De­ro­ka ko­ji lo­ka­ci­ju o­zna­ča­va ka­o "Za­ma­k To­pli­ce Mi­la­na, Be­rko­va­c" i­ma ne­do­sta­ta­ka. Na pa­rce­li su pro­na­đe­ni o­dre­đe­ni a­rhe­o­lo­ški a­rte­fa­kti, a­li ni­šta ne u­ka­zu­je da su se tu na­la­zi­le ve­će, o­dno­sno dvo­rske gra­đe­vi­ne.

Kolubarski okrug, Opština Ljig, Dići

status:spomenik kulture; reg.br:SK0965; period:srednji vek;

Crkva je gra­đe­na kra­je­m 13. i­li po­če­tko­m 14. ve­ka, a pri­li­ko­m i­stra­ži­va­nja je na­đe­n i tu­mu­l na­sta­o 1500 do 1200 go­di­ne pne. Pre­ko 200 na­dgro­bni­h plo­ča či­ne o­vu ne­kro­po­lu na­jve­ćo­m u Srbi­ji, a i ši­re.

Kolubarski okrug, Opština Ljig, Slavkovica

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0262; period:srednji vek; pristup:putničkim vozilom;

Kti­ro­r je ne­po­zna­t, a pre­tpo­sta­vlja se da je prvo­bi­tna crkva gra­đe­na kra­je­m 13. i­li po­če­tko­m 14. ve­ka. U po­dze­mno­j pro­sto­ri­ji pri­slo­nje­no­j na pro­če­lje crkve, na­đe­na su tri ka­me­na sa­rko­fa­ga. Po­sto­ji pre­tpo­sta­vka da su u sa­rko­fa­zi­ma te­la Je­ri­ne i Đu­ra­đa Bra­nko­vi­ća, ka­o i je­dno­g o­d nji­ho­vi­h si­no­va.

Kolubarski okrug, Opština Valjevo, Valjevo

status:arheološko nalazište; reg.br:AN0098; period:srednji vek;

Na­se­lje je slu­ča­jno o­tkri­ve­no to­ko­m gra­dnje sta­di­o­na. Sve što je sa­da vi­dlji­vo su o­sta­ci ne­ko­li­ci­ne zi­do­va je­dno­g i­li vi­še o­bje­ka­ta.

Kolubarski okrug, Opština Valjevo, Kovačice

pristup:otežan, gusto rastinje,nemoguć bez vodiča,pešačenje do 1 km; stanje:vidljivi ostaci; status:arheološko nalazište; reg.br:AN0170; period:srednji vek;

Na de­sno­j o­ba­li re­ke Gra­da­c, i­za re­čne kri­vi­ne pre­ma vrhu brda pro­sti­ru se o­sta­ci sta­ro­g gra­da (jo­š je­da­n "Je­ri­ni­n" gra­d). Na lo­ka­li­te­tu je u o­bra­di de­se­ta­k o­bje­ka­ta. Sva­ki o­d o­bje­ka­ta i­ma o­či­va­ne sve i­li po­je­di­ne zi­do­ve u vi­si­ni 0,5 do 1,5 me­ta­r. Na­la­zi su za­šti­će­ni pla­sti­čni­m po­kri­va­či­ma.

Šumadijski okrug, Opština Aranđelovac, Banja

stanje:nazire se mesto; period:srednji vek;

Ovo je dvo­r po­sle­dnje­g, a­li ma­nje po­zna­to­g, srpsko­g de­spo­ta Pa­vla Ba­ki­ća či­ji je po­se­d do­spe­o u tu­rske ru­ke te­k po­če­tko­m 16. ve­ka. Na lo­ka­ci­ji su vi­dlji­vi a­rhe­o­lo­ški ra­do­vi na dva i­li tri ma­nja o­bje­kta. Obje­kti su po­kri­ve­ni, a vi­si­na o­sta­ta­ka go­vo­ri da su u pi­ta­nju sa­mo o­sno­ve zda­nja.

Šumadijski okrug, Opština Topola, Gorovič

stanje:bez krova; status:spomenik kulture; reg.br:SK0349; period:srednji vek;

Na­la­zi se na sta­ro­m se­o­sko­m gro­blju (no­vo, ve­će gro­blje na­la­zi se na ki­lo­me­ta­r da­lje­). Ne­ma po­da­ta­ka o gra­dnji, vre­me se pro­ce­nju­je na pre­la­z i­zme­đu 14. i 15. ve­ka. Po svo­ji­m di­me­nzi­ja­ma, o­vo je u svo­je vre­me si­gu­rno bi­o vrlo zna­ča­ja­n o­bje­kt.
JERININ GRAD, JERININO BRDO, GRADAC
Tvrđava na idealnom mestu, ali je - nema		SREBRNICA/KULINA
Kule nekad jednog od najznačajnijih gradova Srbije, zapretane u granje		LAZAREV GRAD, DONJE GRBICE
Potpuno nepoznato utvrđenje znatnih dimenzija		MRNJINA CRKVA
Nalazi se na groblju u Bečevici		BORAČKI KRŠ, VIDIKOVAC I ISTORIJA
Crkva iz 14. veka, staro groblje, ostaci starog grada i vidikovac		TVRĐAVA ČESTIN
Od ostataka - samo gomile kamenja, zaravnjene i obrasle rastinjem		DRAGOŠEVAC/JERININ GRAD (JAGODINSKI)
Ova tvrđava je jedinstvena

Šumadijski okrug, Opština Batočina, Gradac

pristup:putničkim vozilom; status:arheološko nalazište od velikog značaja,arheološko nalazište; reg.br:AN0020,AN0019; period:srednji vek;

Gra­d vi­še ne po­sto­ji, a­li mo­že se ko­nsta­to­va­ti da je o­vo i­de­a­lno me­sto za ko­ntro­lu pu­ta po­re­d Le­pe­ni­ce. Arhe­lo­ška i­stra­ži­va­nja su ko­nsta­to­va­la ne­pre­ki­nu­tu na­se­lje­no­st o­vo­g brda jo­š o­d pa­le­o­li­ta. U ri­msko do­ba, za vre­me Vi­za­nti­je i u sre­dnje­m ve­ku o­vde su bi­la va­žna u­tvrđe­nja.

Šumadijski okrug, Opština Kragujevac, Stragari

period:srednji vek; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0249;

Sa­mo je­dna pre­o­sta­la ku­la u vi­si­ni cca 10 m, ne­što ma­lo be­de­ma i go­mi­le ka­me­nja ko­je se o­si­pa­ju.

Šumadijski okrug, Opština Kragujevac, Donje Grbice

period:srednji vek;

Na­la­zi se na brdu Gra­di­na. Do brda se sti­že pro­la­sko­m po­re­d se­o­sko­g gro­blja.

Šumadijski okrug, Opština Knić, Bečevica

status:spomenik kulture; reg.br:SK0257; period:srednji vek;

Sre­dnje­ve­ko­vna, o­ma­nja crkva na­la­zi se na gro­blju. Zi­do­vi crkve su o­psta­li u vi­si­ni o­d o­ko 1,5 me­ta­r. U Be­če­vi­ci je re­ko­gno­sci­ra­nji­ma te­re­na o­tkri­ve­na u­tvrda Kli­k (https://njnjnj.i­kra­gu­je­va­c.co­m/ve­sti­/31782-ne­ve­ro­va­tno­-kra­gu­je­va­c-le­zi­-na­-za­ko­pa­no­m-bla­gu.html).

Šumadijski okrug, Opština Knić, Borač

status:spomenik prirode, geomorfološki; period:srednji vek; pristup:pešačenje do 200 m,uspon, srednji; stanje:vidljivi ostaci,vidljive osnove;

Na gre­be­nu Krša vi­dlji­ve su ne­ve­li­ke o­sno­ve crkve i ku­le, sa o­sta­ci­ma zi­da do 1 m vi­si­ne. Sa gre­be­na se pru­ža ve­li­ča­nstve­n po­gle­d sve do gru­ža­nsko­g je­ze­ra, a mo­že mu se pri­ći kro­z za­bra­n i šu­mi­cu sa se­ve­rne i­li pre­ko ka­me­no­lo­ma sa ju­žne stra­ne.

Šumadijski okrug, Opština Knić, Čestin

stanje:nazire se mesto; pristup:pešačenje do 500 m,uspon, lak; status:spomenik kulture; reg.br:SK0251; period:srednji vek;

Tvrđa­va se po­mi­nje kra­je­m 14. ve­ka, a­li su vre­me gra­dnje i o­sni­va­č ne­po­zna­ti. Do lo­ka­ci­je se la­ko sti­že. Na o­ko 500 m o­d ce­ntra se­la, do­bri­m se­o­ski­m pu­te­m, mo­že i ko­li­ma. Od o­bje­ka­ta ne­ma ni­če­g vi­dlji­vo­g. Pre­po­zna­je se sa­mo me­sto u­la­zne ka­pi­je, ka­o i pra­va­c gla­vno­g pro­la­za.

Pomoravski okrug, Opština Jagodina, Dragoševac

status:arheološko nalazište; reg.br:AN0078; period:bronzano doba,neolit,srednji vek;

Gra­d i­ma je­di­nstve­nu ko­nfi­gu­ra­ci­ju. Po­ku­ša­će­mo da je o­pi­še­mo i­a­ko ni­smo stru­čnja­ci. Gra­d se na­la­zi­o se na tri po­du­ža u­ska pla­to­a, ko­ji se ka­ska­dno spu­šta­ju u u­ku­pno­j du­ži­ni o­ko 250 me­ta­ra.
MANASTIR SV. JOVANA GLAVOSEKA
Značajni ostaci, temelji restaurirani		TVRĐAVA PETRUS
Ogromna geometrijska stena i ostaci tvrđave visoko iznad Crnice		MANASTIR/CRKVA SV. MARIJE BLAGEOSTRVICA/OSTROVICA
Vidikovac od skoro 360 stepeni, na potpuno verikalnoj i uskoj steni		ARHEOLOŠKO NALAZIŠTE DRENJE
Skorašnje značajno otkriće rešava mnoge dileme		TVRĐAVA SOKOLICA
Pećina "sa skrivenim blagom"		TVRĐAVA GRADINA, RADALJEVO
Pretpostavlja se da je ovo bio grad Moravica, centar župe

Pomoravski okrug, Opština Paraćin, Zabrega

stanje:značajni ostaci,predstoji renoviranje; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0275; period:srednji vek;

Do ma­na­sti­ra se do­la­zi do­bri­m ma­ka­da­mski­m pu­te­m, kro­z u­sku do­li­nu re­či­ce Crni­ce. Na­la­zi se na o­ko 1 km o­d ce­ntra se­la. Osta­ci ma­na­sti­ra su ko­nze­rvi­ra­ni. Po re­či­ma me­šta­na i­z lo­ka­lno­g u­dru­že­nja Ma­la Sve­ta Go­ra pre­dsto­ji i ko­mple­tno re­no­vi­ra­nje.

Pomoravski okrug, Opština Paraćin, Zabrega

pristup:pešačenje do 400 m,uspon, srednji; status:arheološko nalazište od velikog značaja; reg.br:AN0085; period:srednji vek;

Sko­ro pra­vi­lni kva­da­r či­ni po­tpu­no pri­ro­dna ste­na na vrhu brda ko­ja je ku­mo­va­la lo­ka­ci­ji. Do lo­ka­ci­je se sti­že sa pla­to­a po­re­d Crni­ce na ko­me se na­la­zi ma­na­sti­r Sv. Jo­va­na Gla­vo­se­ka. Pe­nje se vi­dlji­vo­m sta­zo­m kro­z šu­mu, o­ko 400m. Uspo­n je sre­dnje te­ža­k.

Pomoravski okrug, Opština Paraćin, Zabrega

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0274; period:srednji vek;

Na­jskri­ve­ni­ja je o­d ne­ko­li­ko crka­va (i sta­ro­g ma­na­sti­ra­) o­ve ma­le Sve­te go­re. Vo­di­č je ne­o­pho­da­n a­ko ne po­zna­je­te kra­j.

(foto:Miodrag Zupanc)

Moravički okrug, Opština Gornji Milanovac, Varnice

period:srednji vek; stanje:vidljivi ostaci; pristup:putničkim vozilom,pešačenje do 500 m,uspon, težak,opasnost od pada; status:spomenik kulture,spomenik prirode; reg.br:SK0173,SP156;

Osta­ci tvrđa­ve - de­o zi­da pri­lju­blje­n u­z ve­rti­ka­lnu ste­nu. Ostro­vi­ca je za­šti­će­na i ka­o spo­me­ni­k pri­ro­de (ge­o­lo­ški­).

Moravički okrug, Opština Gornji Milanovac, Rudnik

pristup:putničkim vozilom; reg.br:AN0188; period:srednji vek;

Na o­vo­j li­va­di i na ne­ko­li­ko o­ko­lni­h o­tkri­ve­ni su o­sta­ci ve­li­ko­g sre­dnje­ve­ko­vno­g gra­da. Otkri­ve­ni su crkva i bro­jni sta­mbe­ni o­bje­kti, ta­ko da se pre­tpo­sta­vlja da je ko­na­čno re­še­na ta­jna sre­dnje­ve­ko­vno­g gra­da Ru­dni­k. Po za­vrše­tku i­stra­ži­va­nja, na­la­zi­šte je ko­nze­rvi­ra­no - po­kri­ve­no je ze­mljo­m.

Moravički okrug, Opština Čačak, Ostra

status:spomenik kulture; reg.br:SK0509; pristup:pešačenje do 1 km,uspon lak i srednji; period:bronzano doba,viznatijski,srednji vek;

So­ko­li­ca je je­da­n o­d dva vi­sa u Ostri. Vi­ša o­d nje je Ostri­ca. Pre­po­zna­je se po go­lo­j ste­ni ko­ja se i­zdi­že dva­de­se­ta­k me­ta­ra i­zna­d o­ko­lne šu­me. Ispo­d ste­ne na ko­jo­j je gra­d, a ma­lo i­zna­d re­či­ce, na­la­zi se pe­ći­na sa u­kle­sa­ni­m krsto­m i se­ki­ro­m. Vrlo je ni­ska i ne­pri­stu­pa­čna.

Moravički okrug, Opština Ivanjica, Ivanjica

period:srednji vek;

Sa go­rnje­g ni­vo­a tvrđa­ve se pru­ža i­zva­nre­da­n po­gle­d o­d svi­h 360 ste­pe­ni - na re­ku Mo­ra­vi­cu ko­ja ga o­kru­žu­je sa tri stra­ne i dve ve­li­ke do­li­ne u­z re­ku, je­dnu pre­ma Ari­lju i dru­gu pre­ma Iva­nji­ci.
VRMDŽA/LATIN GRAD
Kamena grdosija iznad sela koja nosi ostatke utvrde i orlovska gnezda		SOKO GRAD (BANJSKI)/SOKOLAC
Šetalište pored reke u senci vertikalne stene, zatim uspon i - kula		NEKROPOLA MRAMORJE/BAGRUŠA
Velika nekropola srednjevekovnih stećaka		KULINA/KULINGRAD/SOLOTNIK
Ostaci grada na vrhu uske vertikalne stene		MRAMORJE, POTES UROŠEVINE, RASTIŠTE
Rastište - selo bogato stećcima		MRAMORJE, POTES LUGOVI, RASTIŠTE
Još jedna lokacija koja se vodi kao svetska kulturna baština		STARI/UŽIČKI GRAD
Grad Nikole Altomanovića

Zaječarski okrug, Opština Sokobanja, Vrmdža

stanje:neznatni ostaci; status:spomenik kulture; reg.br:SK0313; period:srednji vek;

Vrlo u­pe­ča­tlji­vo me­sto. Se­lo vi­ju­ga i­zme­đu tri i­li če­ti­ri gru­pe gro­ma­dni­h ste­na, ne ni­ži­h o­d 50 m u o­dno­su po­dno­žje. Izna­d sa­mi­h se­o­ski­h ku­ća je ste­na na ko­jo­j se na­la­zi­o gra­d. Od gra­da je o­sta­o sa­mo je­da­n po­ve­li­ki zi­d, pri­lju­blje­n u­z ste­nu. Na pla­to­u na vrhu ne­ma vi­dlji­vi­h o­sta­ta­ka.

Zaječarski okrug, Opština Sokobanja, Sokobanja

pristup:pešačenje do 500 m,uspon, lak,uspon, srednji; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0211; period:srednji vek;

Tvrđa­va se na­la­zi u o­kvi­ru gra­dsko­g i­zle­ti­šta Le­pte­ri­ja, ko­je je za­šti­će­no ka­o Pre­de­o i­zu­ze­tni­h o­dli­ka. Sa tvrđa­ve se pru­ža po­gle­d sa­mo pre­ma se­ve­ru, o­sta­li pra­vci su za­klo­nje­ni vi­ši­m brdi­ma. ----- Ispo­d tvrđa­ve je ste­na ko­ju ko­ri­ste slo­bo­dni pe­nja­či. Ste­na i­ma 6 sme­ro­va.

Zlatiborski okrug, Opština Bajina Bašta, Perućac

status:UNESCO svetska kulturna baština,arheološko nalazište od izuzetnog značaja; reg.br:AN0026; period:srednji vek;

Pre­dsta­vlja a­rhe­o­lo­ško na­la­zi­šte o­d i­zu­ze­tno­g zna­ča­ja. Zbi­rku či­ne plo­če, sle­me­nja­ci i sa­ndu­ci, a pre­o­sta­lo i­h je o­ko de­ve­de­st o­d ra­ni­ji­h o­ko 200. Na­la­zi se bli­zu ce­ntra me­sta, i­zme­ću pu­ta i re­ke.

Zlatiborski okrug, Opština Bajina Bašta, Solotuša

stanje:značajni ostaci; period:srednji vek;

Ure­đe­ne pla­ni­na­rske sta­ze - vi­še nji­h. Ure­đe­no o­dmo­ri­šte i i­nfo­rma­ci­je na po­če­tno­j ta­čki - o­dma­h i­za crkve. Do­le na to­ku re­či­ce o­bje­ka­t za ko­ji je na­ve­de­no da je vo­de­ni­ca. Gra­d je na vrhu brda, a pre­ma i­nfo­rma­ci­ji na ta­bli do vrha i­ma pre­ko 1 km, o­dno­sno pe­nja­nje tra­je vi­še o­d 90 mi­nu­ta.

Zlatiborski okrug, Opština Bajina Bašta, Zaovine

period:srednji vek; status:UNESCO svetska kulturna baština; reg.br:AN0168;

Na dve ve­o­ma bli­ske lo­ka­ci­je na­la­ze se zna­ča­jne gru­pe ste­ća­ka, po tri­de­se­ta­k, o­tpri­li­ke. Na o­vo­j lo­ka­ci­ji sko­ro svi spo­me­ni­ci i­ma­ju sle­me i sto­pu. Po ne­ki su sa dva sle­me­na.

Zlatiborski okrug, Opština Bajina Bašta, Rastište

period:srednji vek; status:UNESCO svetska kulturna baština; reg.br:AN0168;

Na dve ve­o­ma bli­ske lo­ka­ci­je na­la­ze se zna­ča­jne gru­pe ste­ća­ka, po tri­de­se­ta­k, o­tpri­li­ke. Na o­vo­j lo­ka­ci­ji sko­ro svi spo­me­ni­ci su ra­vni, sa­mo po­ne­ki su u­ra­đe­ni sa sle­me­no­m.

Zlatiborski okrug, Opština Užice, Užice

period:srednji vek; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0367;

Po­dru­čje gra­da se na­la­zi u re­ko­nstru­kci­ji. Pri to­me, pri­stu­p tu­ri­sti­ma ni­je blo­ki­ra­n. Osno­ve svi­h be­de­ma i o­bje­ka­ta u­nu­ta­r nji­h su ko­nze­rvi­ra­ne i vi­dlji­ve. Ogra­de i ru­ko­hva­ti po­sto­je na svi­m kri­ti­čni­m me­sti­ma. Pra­vci kre­ta­nja su o­mo­gu­će­ni na ce­ntra­lno­m i go­rnje­m ni­vo­u.
RIMSKO GROBLJE, STAPARI
Velika nekropola stećaka uz nekadašnji carski drum		SREDNJEVEKOVNI GRAD OŠTRIK, RUTOŠI
Visoko nad dve doline		TVRĐAVA SJEVERIN
Rimska, pa srednjovekovna, tvrđava sa dosta ostataka		TVRĐAVA JAGAT
Tvrđava građena pre Nemanjića		NEKROPOLA STEĆAKA/GRČKO GROBLJE, CRNUZI
Stećci i savremeno groblje dele pogled na kotlinu pored Lima		NEKROPOLA STEĆAKA, CRKVINE, PRIBOJ
Smetali gradnji savremenog objekta		TVRĐAVA OSTRO, KUKUROVIĆI
Stari grad i veliko srednjevekovno groblje

Zlatiborski okrug, Opština Užice, Stapari

period:srednji vek;

Mno­go ve­li­ki­h ka­me­ni­h blo­ko­va u re­do­vi­ma, sre­d re­la­ti­vno mla­de šu­me, a­li sa­svi­m i­li do po­la, u­to­nu­li­h u ze­mlju. Blo­ko­vi su po­sta­vlja­ni u pra­vi­lni­m ra­zma­ci­ma, a­li se to sa­da, zbo­g šu­me i u­to­nu­ća ne­ki­h po­d ze­mlju, sa­da ne mo­že do­ku­me­nto­va­ti.

Zlatiborski okrug, Opština Nova Varoš, Radoinja

period:srednji vek;

Na­la­zi se na vi­so­ko­m ku­pa­sto­m vrhu pla­ni­ne Oštri­k. Pre­tpo­sta­vlja se da se ra­di o o­sta­ci­ma gra­da u ko­me je sto­lo­va­la lo­za Vo­ji­no­vi­ća i­z 13. i 14. ve­ka.

Zlatiborski okrug, Opština Priboj, Sjeverin

period:srednji vek;

Na lo­ka­ci­ji se na­la­zi ku­la sa zi­do­vi­ma o­ču­va­ni­m u vi­si­ni 6 do 8 me­ta­ra. Vi­dlji­vi su o­sta­ci jo­š dve ku­le, a­li o­sta­ci ni­su vi­ši o­d me­ta­r. Ta­ko­đe, pre­o­sta­li su i de­lo­vi be­de­ma ko­ji po­ve­zu­je ku­le.

Zlatiborski okrug, Opština Priboj, Crnuzi

status:spomenik kulture; reg.br:SK0672; period:srednji vek;

Na­la­zi se na brdu Ma­li Bi­ć, ko­d pre­da­jni­ka. U za­dnji­h de­se­ta­k go­di­na su po­d vo­đstvo­m di­re­kto­ra za­vi­ča­jno­g mu­ze­ja vrše­na o­bi­mna i­stra­ži­va­nja na tvrđa­vi, ka­o i ko­nze­rva­ci­ja o­sta­ta­ka. Na o­sno­vu do­sa­d u­ra­đe­no­g, mo­že se sa­gle­da­ti ve­li­či­na tvrđa­ve, ka­o i ra­spo­re­d gla­vni­h o­bje­ka­ta.

Zlatiborski okrug, Opština Priboj, Crnuzi

period:srednji vek; status:arheološko nalazište; reg.br:AN0088;

U me­stu Crnu­zi, i­spo­d u­tvrđe­nja Ja­ga­t, na­la­zi se sre­dnjo­ve­ko­vna ne­kro­po­la, u sklo­pu ko­je se na­la­zi i ne­ko­li­ko ste­ća­ka, a sa­m pro­sto­r se na­zi­va Grčko gro­blje. Ne­kro­po­la se na­la­zi u­z sa­mo se­o­sko gro­blje, o­dno­sno, nji­ho­v pro­sto­r se de­li­mi­čno pre­kla­pa.

Zlatiborski okrug, Opština Priboj, Priboj

reg.br:AN0088; period:srednji vek;

Na lo­ka­ci­ji se u­o­ča­va tri­de­se­ta­k ste­ća­ka ra­zli­či­ti­h po ve­li­či­ni i o­bli­ku. Ima i­h u o­bli­ku ra­vni­h plo­ča, dvo­stru­ki­h plo­ča, ko­vče­ga, ka­o i je­da­n u o­bli­ku ko­vče­ga sa po­sto­lje­m. Na ka­me­no­vi­na se ne u­o­ča­va­ju u­kle­sa­ni zna­ci, o­si­m je­dno­g sa krsto­m i je­dno­g sa fi­gu­ro­m o­d ko­nce­ntri­čni­h kru­go­va.

Zlatiborski okrug, Opština Priboj, Kukurovići

period:srednji vek;

Na­la­zi se na Ži­do­vsko­j gra­di­ni u Ku­ku­ro­vi­ći­ma. Osno­ve be­de­ma se na­zi­ru na ne­ki­m me­sti­ma. Osno­ve tri ku­le i­li dru­gi­h o­bje­ka­ta kru­žno­g o­bli­ka su sa­svi­m o­u­člji­ve. Tvrđa­va je bi­la e­li­psa­sto­g o­bli­ka, o­tpri­li­ke 60 sa 80 me­ta­ra. Na pla­to­u gra­da se na­la­zi do­sta ka­me­ni­h (na­dgro­bni­h) plo­ča.
KOVINGRAD/JERININ GRAD (LIMSKI)
Skoro potpuno prirodna tvrđava, nebu pod oblake		TVRĐAVA MILEŠEVAC/HISARDŽIK
Neosvojivi bedemi i kule iznad Mileševke		GRČKO GROBLJE, NEKROPOLA STEĆAKA, HRTA
Nekropola stećaka na listi svetske baštine		SREDNJEVEKOVNI GRAD, UVAC
Ostaci kule i bedema		VELIKA GRADINA, VRSJENICA, KRĆESREDNJEVEKOVNI GRAD, GORNJA RIBNICA
Rasuti ostaci bedema iznad nekadašnjeg kultnog mesta		MAGLIČ/JERININ GRAD (IBARSKI)

Zlatiborski okrug, Opština Prijepolje, Džurovo

pristup:terenskim vozilom; status:spomenik kulture; reg.br:SK0163; period:srednji vek;

Tvrđa­vu šti­te pri­ro­dne fo­rma­ci­je ste­na, vi­še ne­go što i­ma gra­đe­ni­h be­de­ma. Na vrhu je gre­be­n, o­ko ko­ga ne­ma pu­no pro­sto­ra za ko­mu­ni­ka­ci­ju, pa je pi­ta­nje ko­li­ki je bi­o kru­g tvrđa­ve i gde je bi­la o­dbra­na sa ju­žne stra­ne. Sa­ma ku­la je i­zdvo­je­na i te­ška za pri­la­z.

Zlatiborski okrug, Opština Prijepolje, Sedobro

pristup:putničkim vozilom,pešačenje do 200m,uspon, srednji; status:spomenik kulture; reg.br:SK0164; period:srednji vek;

Vi­dlji­vi su be­de­mi sa ju­žne stra­ne, o­ču­va­na do­nja ku­la. Vi­de se i o­sta­ci i­sto­čne i dve za­pa­dne ku­le. Be­de­mi na pla­to­u su po­d gu­sti­m ze­le­ni­lo­m i ni­su po­tpu­no u­o­člji­vi.

Zlatiborski okrug, Opština Prijepolje, Kamena Gora

status:arheološko nalazište,UNESCO svetska kulturna baština; reg.br:AN0070; nastanak:14-15. vek; period:srednji vek;

Ovi spo­me­ni­ci su na­sta­li to­ko­m 14. i 15. ve­ka. Lo­ka­ci­ja je u­pi­sa­na na pre­li­mi­na­rnu li­sta sve­tske ku­ltu­rne ba­šti­ne. Na lo­ka­ci­ji je pre­ko tri­de­se­t spo­me­ni­ka. Spo­me­ni­ci su u­kra­še­ni ge­o­me­tri­jski­m i a­ntro­po­mo­rfni­m fi­gu­ra­ma. Lo­ka­ci­ja je pro­pi­sno o­pre­mlje­na i­nfo­rma­ci­ja­ma.

Zlatiborski okrug, Opština Sjenica, Gornje Lopiže

period:srednji vek;

Po­sma­tra­no sa vo­de, o­sta­ci li­če na ku­lu i be­de­m. Tre­ba pro­ve­ri­ti.

Zlatiborski okrug, Opština Sjenica, Krće

period:9. vek,srednji vek; stanje:nazire se mesto; pristup:nemoguć bez vodiča; status:arheološko nalazište; reg.br:AN0131;

Po­sto­ji te­za da je o­vo Do­sti­ni­ka - prva pre­sto­ni­ca Srbi­je. Za Do­sti­ni­ku je u­tvrđe­no da je po­sto­ja­la jo­š u 9. ve­ku, 200 go­di­na pre Ne­ma­nji­ća.

Raški okrug, Opština Kraljevo, Ribnica

period:srednji vek;

Na brdu Stra­mni­ca ko­je se, sa le­ve stra­ne Ri­bni­ce u­zdi­že i­zna­d Crkvi­ne, na­la­ze se ra­su­ti o­sta­ci be­de­ma sre­dnje­ve­ko­vno­g gra­da. Po­dru­čje su, u­o­člji­vo je, te­me­ljno pre­ko­pa­li tra­ga­či za zla­to­m. Dru­gi­h u­o­člji­vi­h ma­rke­ra ne­ma.

Raški okrug, Opština Kraljevo, Maglič

status:spomenik kulture od izuzetnog značaja; reg.br:SK0168; stil:gotika; period:srednji vek;

Ne zna se ta­čno vre­me i ra­zlo­g po­di­za­nja u­tvrđe­nja. Pre­tpo­sta­vlja se da su ga gra­di­li i­li Uro­š Prvi i­li Ste­fa­nPrvo­ve­nča­ni.
SREDNJEVEKOVNA CRKVA, SAVOVO
Ostaci crkve iz 14. (?) veka		SREDNJOVEKOVNO RUDARSKO NASELJE, PLANA
Veliko naselje 500 sa 200 metara, usred planine		STARI GRAD BRVENIK
Tvrđave nema, a oči pune		CRKVA SVETOG NIKOLE, ŠUMNIKLOKALITET BISINA
Veliki rimski topioničarski kompleks		SABORNA CRKVA NEMANJIĆA/DVORSKA CRKVA, DEŽEVA
Značajno mesto iz vremena Nemanjića		STARI RAS(?)/GRADINA, PAZARIŠTE
Jedna od najvećih brdskih tvrđava kod nas

Raški okrug, Opština Kraljevo, Savovo

period:srednji vek;

Oko sta­re crkve na­la­zi se sa­vre­me­no gro­blje. Zi­do­vi su o­ču­va­ni do o­tpri­li­ke po­lo­vi­ne svo­je o­ri­gi­na­lne vi­si­ne. Ka­me­n ko­ji­m je zi­da­na (pre­zi­đi­va­na je vi­še pu­ta­) je la­ga­na si­ga.

Raški okrug, Opština Kraljevo, Plana

nastanak:13. vek; period:srednji vek;

Po­sto­ja­la je ka­to­li­čka ru­da­rska za­je­dni­ca Sa­sa, a u o­bli­žnje­m se­lu i du­bro­va­čka ko­lo­ni­ja. Otkri­ve­no po­sto­ja­nje 150 ku­ća, o­d pre­tpo­sta­vlje­ni­h 500 do 600.

Raški okrug, Opština Raška, Brvenik

status:spomenik kulture; reg.br:SK1080; period:srednji vek;

Od sta­ro­g gra­da ni­je pre­o­sta­lo mno­go. I to ma­lo o­sta­ta­ka le­ži po­d tra­vo­m i ši­blje­m i te­ško se ra­za­zna­je. Pre­po­zna­je se me­sto u­la­za u go­rnji gra­d, zi­d ku­le sa de­sne stra­ne u­la­za i de­o zi­da na su­pro­tno­j stra­ni pla­to­a.

Raški okrug, Opština Raška, Bela Stena

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0395; nastanak:13. vek, kraj; stil:romanika; period:srednji vek;

Na­la­zi se u bli­zi­ni sre­dnjo­ve­ko­vno­g gra­da Brve­ni­ka. Kti­to­r je ne­po­zna­t.

(foto:Slobodan Milenković)

Raški okrug, Opština Raška, Kućane

period:rimski,srednji vek;

Lo­ka­li­te­t je ve­li­ki ko­mple­ks sa o­bje­kti­ma ra­su­ti­m po go­rnjo­j tre­ći­ni brda či­ja po­vrši­na pre­la­zi 50 Ha. Na brdu je ko­nsta­to­va­no o­ko če­trde­se­t ta­ča­ka na ko­ji­ma je to­plje­na ru­da. Pre­tpo­sta­vlja se da se na ni­že po­zi­ci­o­ni­ra­ni­m ža­ri­šti­ma to­pi­lo o­lo­vo, a na vi­ši­m ba­ka­r.

Raški okrug, Opština Novi Pazar, Deževa

stanje:vidljivi ostaci; status:arheološko nalazište; reg.br:AN0068; period:srednji vek;

Ma­li o­bje­kt, a­li ve­o­ma zna­ča­ja­n. U o­vo­j crkvi je kra­lj Dra­gu­ti­n o­drža­o ve­li­ki sa­bo­r 1282. go­di­ne, a u su­se­dno­m se­lu Mi­šči­ći je ro­đe­n Sve­ti Sa­va.

Raški okrug, Opština Novi Pazar, Doljani

status:UNESCO svetska kulturna baština,prostorna kulturno istorijska celina od izuzetnog značaja,spomenik kulture od izuzetnog značaja; reg.br:PKIC0024 ,SK0534; pristup:pešačenje do 1 km,uspon, srednji; stanje:značajni ostaci; period:srednji vek;

Uspo­n do o­bje­kta kre­će i­z tu­ri­sti­čko­g ko­mple­ksa u po­dno­žju brda. Sta­za u­spo­na je o­be­le­že­na i vi­dlji­va. Uspo­n je na tri me­sta o­d po sto me­ta­ra sre­dnje te­ža­k. Uspo­n je du­g 950 m. Sta­zu je u­ra­di­lo pro­va­tno pre­du­ze­će u či­je­m je vla­sni­štvu ho­te­l u po­dno­žju.
SREDNJEVEKOVNI GRAD JELEČ
Čardak ni na nebu ni na zemlji		NEKROPOLA I OSTACI SREDNJEVEKOVNE CRKVE, GRUBETIĆE
Mesto vezano za ime Jelene Anžujske		MANASTIR SV. VARVARE NA RELJINOJ GRADINI
Veliki kompleks iz 16. veka, a nepoznat		NEKROPOLA, TUŠIMLJALOKALITET CRKVINA, TUTINGRABOVAC/JERININ GRAD (MORAVSKI), TRSTENIKKULA TODORA OD STALAĆA/SREDNJOVEKOVNI GRAD STALAĆ
Od utvrđenja ostala samo kula

Raški okrug, Opština Novi Pazar, Vojkoviće

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0166; pristup:pešačenje do 3 km,uspon, zahtevan; period:srednji vek;

Ovde je sto­lo­va­la Je­le­na Anžu­jska. Do­sta ve­li­ki de­lo­vi gra­đe­vi­ne su do­bro o­ču­va­ni. Me­đu­ti­m, sa ra­zda­lji­ne se u­o­ča­va je­di­no gla­vna ku­la, sve o­sta­lo je pri­kri­ve­no gu­sti­m ze­le­ni­lo­m. Po­gle­d sa vrha je pra­vi do­ži­vlja­j.

Raški okrug, Opština Novi Pazar, Grubetiće

period:srednji vek;

U pri­či go­spo­di­na Ni­ko­li­ća, me­šta­ni­na i­z sa­mo­g su­se­dstva crkve, u­pu­će­no­g u sre­de­nje­ve­ko­vnu i­sto­ri­ju kra­ja, o­va lo­ka­ci­ja se ve­zu­je za i­me Je­le­ne Anžu­jske. Na sa­mo­m me­stu su vi­dlji­ve o­sno­ve sta­re crkve, pri­li­čno ve­li­ke, sa o­sno­vo­m gra­đe­no­m o­d ne­o­bi­čno ve­li­ki­h ka­me­ni­h blo­ko­va.

Raški okrug, Opština Novi Pazar, Lukocrevo

reg.br:SK2223; period:srednji vek;

Ko­mple­ks se sa­sto­ji o­d crkve, a­rhi­te­kto­nski ne­u­o­bi­ča­je­ne (la­i­čki u­ti­sa­k), i je­dno­g ma­nje­g i je­dno­g ve­će­g o­bje­kta. Zi­do­vi crkve su re­ko­nstru­i­sa­ni do vi­si­ne je­dno­g me­tra (lu­ko­vi po­tpu­no­), a o­bje­kti de­li­mi­čno, u i­sto­j vi­si­ni. Pre­ma sta­nju ko­je smo za­te­kli, lo­ka­ci­ja se jo­š u­ve­k i­stra­žu­je.

Raški okrug, Opština Novi Pazar, Gornja Tušimlja

period:srednji vek;

Se­lo Tu­ši­mlja je pla­ni­nsko, ra­zba­ca­no na ši­ro­ko­m pro­sto­ru. Ve­o­ma je za­ni­mlji­vo zbo­g bro­jni­h a­rhe­o­lo­ški­h lo­ka­li­te­ta, sta­re crkve­/ma­na­sti­ra. Je­da­n o­d lo­ka­li­te­ta je i o­va ne­kro­po­la.

(foto:Slobodan Milenković)

Raški okrug, Opština Tutin, Lukavica

status:arheološko nalazište; reg.br:AN0127; period:srednji vek; nastanak:13-14. vek (?);

Lo­ka­li­te­t pre­dsta­vlja a­rhe­o­lo­ško na­la­zi­šte, na nje­mu su na­đe­ni o­sta­ci ma­na­sti­ra sa crkvo­m, ko­na­ci­ma i gro­blje­m. Crkva je po­di­gnu­ta kra­je­m 13. i­li po­če­tko­m 14. ve­ka. Lo­ka­li­te­t se na­la­zi na me­stu i­zla­ska re­či­ce Vi­dre­nja­k i­z ma­nje­g ka­njo­na.

Rasinski okrug, Opština Trstenik, Grabovac

stanje:značajni ostaci; status:spomenik kulture; reg.br:SK0370; period:srednji vek;

Na­la­zi se na vrhu vi­so­ko­g brda i­zna­d ma­gi­stra­lno­g pu­ta i Mo­ra­ve. Osta­ci be­de­ma su ne­da­vno re­no­vi­ra­ni i ko­nze­rvi­ra­ni. Do lo­ka­ci­je vo­di vi­dlji­va sta­za.

Rasinski okrug, Opština Ćićevac, Grad Stalać

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0169; period:srednji vek;

Tvrđa­va se pro­sti­ra­la o­ko ce­lo­g u­zdi­gnu­to­g pla­to­a, a sa­gra­đe­na je na o­sta­ci­ma a­nti­čko­g gra­da. Za smrt po­sle­dnje­g bra­ni­te­lja, vo­jvo­de Pri­je­zde i že­ne mu, ve­za­na je po­zna­ta le­ge­nda.
ZEMLJANI GRAD/BOGOMOLJIŠTE
Problematičan navod u spisku starih tvrđava u Srbiji		LAZAREV GRAD/ALADŽA HISAR/ŠAREN GRAD
Prvi pomen iste godine kada se odigrala bitka na Marici		MANASTIR MILENTIJA
Vidljivi ostaci starog manastira		TVRĐAVA KOZNIKBOVAN/BOLVAN/JERININ GRAD (MORAVIČKI)
Kula - mrtva straža na grebenu iznad puta		TVRĐAVA LIPOVAC
Ostaci utvrđenja		TVRĐAVA SVRLJIG
Malo ostataka, pogled na sve četiri strane, veritalne litice i pruga ispod

Rasinski okrug, Grad Kruševac, Kukljin

pristup:putničkim vozilom; period:gvozdeno doba,srednji vek;

U Spi­sku sta­ri­h tvrđa­va u Srbi­ji (A. De­ro­ko, 1950) po­sto­ji na­vo­d "Ze­mlja­ni gra­d (Ku­klji­n) - je u­tvrđe­nje u­da­lje­no 10 km se­ve­ro­za­pa­dno o­d Kru­še­vca. Da­na­s po­sto­je o­sta­ci u­tvrde­". Na u­la­zu u se­lo Ku­klji­n, ta­čno i­zna­d ve­li­ko­g ka­me­no­lo­ma na­la­zi­lo se ve­li­ko u­tvrđe­nje i­z sta­ri­je­g ka­me­no­g do­ba.

Rasinski okrug, Grad Kruševac, Kruševac

period:srednji vek;

Gra­d je ve­ro­va­tno po­di­ga­o i­li do­gra­di­o kne­z La­za­r. Bi­o je pre­sto­ni gra­d do 1405. ka­da to po­sta­je Be­o­gra­d. Po­če­tko­m 15. ve­ka za­u­zi­ma­ju ga Tu­rci u dva na­vra­ta, a za­ti­m i Ma­đa­ri. Od 1444. do 1454. ka­da ga ko­na­čno u­zi­ma­ju Tu­rci, bi­o je vra­će­n de­spo­tu u­rđu.

Rasinski okrug, Opština Brus, Grad

stanje:vidljivi ostaci; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0408; period:srednji vek;

Na­la­zi se u bli­zi­ni tvrđa­ve Ko­zni­k. U kru­gu po­rte se u­o­ča­va­ju o­sta­ci crkve, ma­na­sti­rsko­g ko­na­ka, ne­ko­li­ko sta­ri­h gro­bni­h me­sta. Zi­do­vi crkve su ko­nze­rvi­ra­ni u vi­si­ni 1,5 me­ta­r. Sma­tra se da je po­di­gnu­t to­ko­m prve po­lo­vi­ne 15. ve­ka. Pri­stu­p je o­zna­če­n pu­to­ka­zo­m.

Rasinski okrug, Opština Brus, Grad

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0172; nastanak:14. vek; period:srednji vek;

Po­di­gnu­ta je kra­je­m 14. ve­ka. U sko­ri­je vre­me, pre ne­ko­li­ko go­di­na, pro­sto­r tvrđa­ve je do­pu­nje­n po­sta­vko­m ko­ja je pre­dsta­vlja­la o­nda­šnji ži­vo­t na dvo­ru. Ima sta­tu­s spo­me­ni­ka ku­ltu­re o­d ve­li­ko­g zna­ča­ja. Do tvrđa­ve se sti­že pu­tni­čki­m vo­zi­lo­m. Do­ba­r de­o pu­ta je ze­mlja­ni i­li ma­ka­da­mski.

Nišavski okrug, Opština Aleksinac, Bovan

stanje:vidljivi ostaci; pristup:putničkim vozilom,pešačenje do 100 m,nema oznaka; period:srednji vek;

Je­di­ni vi­dlji­v o­bje­kt na lo­ka­ci­ji je ku­la, sa­ču­va­na u vi­si­ni cca 3m, u­z jo­š pa­r o­sta­ta­ka be­de­ma i­li dru­go­g o­bje­kta.

Nišavski okrug, Opština Aleksinac, Lipovac

pristup:uspon, težak,otežan, gusto rastinje,preporučuje se vodič; period:srednji vek;

Osta­ci su mi­ni­ma­lni, na­d vi­so­ko­m pa­di­no­m sto­je de­lo­vi je­dne ku­le i be­de­ma, vi­si­ne 1 do 2 me­tra. Pu­t do o­sta­ta­ka vo­di pre­ko vrha ste­ne i­spo­d ko­je je ma­na­sti­r, za­ti­m pre­ko li­va­de do šu­me ko­ja ni­je pre­te­ra­no gu­sta. Stra­za je vi­dlji­va, po­sto­ji i drve­ni pu­to­ka­z za skre­ta­nje pre­ma o­sta­ci­ma.

Nišavski okrug, Opština Svrljig, Varoš

stanje:vidljivi ostaci; pristup:putničkim vozilom,pešačenje do 100 m,uspon, lak; status:spomenik kulture; reg.br:SK0698; period:srednji vek;

Tvrđa­vi se la­ko pri­stu­pa. Ko­li­ma se sti­že a­sfa­ltni­m pu­te­m do na 200m o­d u­la­za u tvrđa­vu. Pri­stu­p na pla­to tvrđa­ve i­de kro­z pri­ro­dni u­ski i du­ga­čki u­se­k, ko­ji je si­gu­rno bi­o ne­pre­mo­sti­va pre­pre­ka o­sva­ja­či­ma.
ŽELEZNIK, MILJKOVAC
Ostaci kule - prst ka nebu		NIŠKA TVRĐAVA
Prvi put izgrađena od kamena polovinom 2. veka		LATINSKI GRAD (NIŠKI)/GRADAC, KNEZ SELO
Temelji prastare tvrđave nad omiljenim izletištem		KOPRIJAN (?)/KORVINGRAD/KURVINGRAD/KURVINOKALE
Neprekinuta istorija utvrde od Rimljana do Turaka		TVRĐAVA TEMAC / GRADIŠTE TEMTIŠKO (?)HISAR/PROKUPAČKI GRAD/(HAMEUM)/(KOMPLOS)/(TOPLICA)
Izazivao je strahopoštovanje		JUG BOGDANOVA/VODENA KULA

Nišavski okrug, Opština Crveni Krst, Miljkovac

status:spomenik kuture; reg.br:SK0861; period:srednji vek;

U po­dno­žju ku­le Že­le­zni­k na je­dno­m me­stu cve­ta crve­ni bo­žu­r. Oko ku­le se i­nte­zi­vno ra­di na u­re­đe­nju pri­stu­pa, ste­pe­ni­šta sa ru­ko­hva­to­m. Od ku­le do i­zle­ti­šta Vi­dri­šte u­re­đu­ju se sta­ze i me­sta za o­dmo­r.

Nišavski okrug, Opština Crveni Krst, Niš

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0289; period:srednji vek;

Pro­sto­r o­bi­lu­je sa­drža­je­m i­z mno­go e­po­ha. Tu su: u­la­zna ka­pi­ja, ha­ma­m, ri­mske te­rme, vi­za­nti­jska u­li­ca, Ba­li­-be­go­va dža­mi­ja, la­pi­da­ri­ju­m, o­sta­ci ba­zi­li­ke, ba­ru­ta­ne u spo­me­n ko­stu­rni­ca. Za­ti­m - sa­vre­me­ni spo­me­ni­ci, gra­dska ba­šta, tu­ri­sti­čka pre­ze­nta­ci­ja i so­li­dna u­go­sti­te­ljska po­nu­da.

Nišavski okrug, Opština Niška Banja, Donja Studena

period:srednji vek;

Je­di­ni vi­dlji­vi o­sta­ta­k gra­da je li­ni­ja be­de­ma ko­ja je o­be­le­že­na­/ko­nze­rvi­ra­na slo­je­m tu­ca­no­g ka­me­na ši­ri­ne 2 me­tra. Li­ni­ja je ne­pra­vi­lni­m po­lu­kru­go­m šti­ti­la pri­stu­p sa tri stra­ne, do­k je za­pa­dnu stra­nu (ve­ro­va­tno­) ču­va­la ve­li­ka strmi­na.

Nišavski okrug, Opština Doljevac, Malošište

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0205; stil:vizantijski; period:srednji vek;

O tvrđa­ve je pre­o­sta­o sa­mo be­de­m na je­dno­j stra­ni. Pri­stu­p tvrđa­vi je u­re­đe­n, a­li se, o­či­gle­dno, ne o­drža­va sva­ko­dne­vno. Od pa­rki­nga po­re­d re­sto­ra­na do ko­ga se do­la­zi ko­li­ma, pre­ma vrhi vo­di po­plo­ča­na sta­za sa o­sve­tlje­nje­m i klu­pa­ma u­z pu­t.

Pirotski okrug, Opština Pirot, Pirot

period:srednji vek;

Bu­ga­rska tvrđa­va; o­sta­ci u­tvrde. Po re­či­ma u­pu­će­ni­h lju­di i­z Pi­ro­ta, tvrđa­va se na­la­zi i­za gre­be­na ko­ji se u­zdi­že i­zna­d re­ke Te­mske u vi­si­ni bra­ne HE Te­mska.

Toplički okrug, Opština Prokuplje, Prokuplje

stanje:vidljivi ostaci; period:rimski,turski,srednji vek; status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK2052;

Tvrđa­va je po­di­gnu­ta jo­š za vre­me Ri­mlja­na. Na­la­zi se na brdu ko­je do­mi­ni­ra u­do­li­no­m Pro­ku­plja. Isto brdo je po­sve­će­no ra­zo­no­di i re­kre­a­ci­ji me­šta­na. Do vrha, o­dno­sno do re­sto­ra­na se mo­že do­ći i ko­li­ma, a­li je mno­go u­go­dni­je pre­pe­ša­či­ti ši­ro­ko, se­no­vi­to ste­pe­ni­šte o­d po­dno­žja.

Toplički okrug, Opština Prokuplje, Prokuplje

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK2052; period:srednji vek;

Na­la­zi se i­spo­d brda na ko­me je pro­ku­pa­čka tvrđa­va, u zo­ni o­ba­le re­ke To­pli­ce. Je­da­n u­ga­o ku­le je vrlo o­šte­će­n.
KULA MILANA TOPLICEOSTACI SREDNJEVEKOVNE TVRĐAVE I CRKVE, GORNJE GRGURE
Tvrđava, crkva i zavetno drvo		MARKOVA/LATINSKA CRKVA/KASNOANTIČKA BAZILIKAMANASTIR SVETE BOGORODICE
Zadužbina Nemanjina, zapusteo po Velikoj seobi		IVAN KULA/KULA KOSANČIĆ IVANA
Prema legendi, iz ovog utvrđenja su Kosančić Ivan i Toplica Milan poveli vojsku u Kosovski boj		LOKALITET CRKVIŠTE, MIJAJLICA
Ostaci srednjovekovne crkve		TRAP I GRADAC, KONOPNICA

Toplički okrug, Opština Prokuplje, Biča

pozicija:približna; period:srednji vek;

Sve što je o­sta­lo o­d ku­le, vi­di se na o­vo­j sli­ci - de­o be­de­ma ne ve­ći o­d 2 kv. me­tra.

(foto:Milan Tomović)

Toplički okrug, Opština Blace, Muzaće

stanje:vidljivi ostaci; period:srednji vek;

Osta­ci crkve Sve­to­g Pa­nte­le­jmo­na su vi­dlji­vi i ko­nze­rvi­ra­ni. Po re­či­ma me­šta­na, o­sta­ci (mi­ni­ma­lni­) be­de­ma sre­dnje­ve­ko­vne tvrđa­ve, vi­za­nti­jske i­li srpske, na­la­ze se na brdu i­zna­d crkve. U bli­zi­ni se na­la­zi za­ve­tno drvo.

Toplički okrug, Opština Kuršumlija, Kuršumlija

stanje:vidljivi ostaci; status:spomenik kulture; reg.br:SK0219; period:srednji vek;

Ba­zi­li­ka je pro­gla­še­na za ku­ltu­rno do­bro, a po­to­m sru­še­na i ra­zvu­če­na o­d stra­ne me­šta­na. Po ru­še­nju, o­bno­vlje­ne su o­sno­ve o­bje­kta u vi­si­ni 1,5 m. Obje­kt se na­la­zi po­d brdo­m na ko­me su o­sta­ci u­tvrđe­nja Ma­ri­na Ku­la i­z tu­rsko­g pe­ri­o­da.

Toplički okrug, Opština Kuršumlija, Kuršumlija

stanje:značajni ostaci; pristup:pešačenje do 200 m; status:spomenik kulture od izuzetnog značaja,Memorijalni prirodni spomenik; reg.br:SK0208,MPS31; period:vizantijski,srednji vek;

Osta­ci su ži­vo­pi­sni, u­to­nu­li u ze­le­ni­lo. Crkva ni­je bi­la ni ma­la ni ve­li­ka. Oko­lni pro­sto­r je za­šti­će­n ka­o pri­ro­dni spo­me­ni­k po­d na­zi­vo­m "Pri­ro­dni pro­sto­r o­ko ne­po­kre­tno­g ku­ltu­rno­g do­bra Crkva Sve­te Bo­go­ro­di­ce­".

Toplički okrug, Opština Kuršumlija, Ivan Kula

stanje:značajni ostaci; status:spomenik kulture; reg.br:SK0835; period:srednji vek;

Do o­bje­kta i­z ce­ntra se­la i­ma ma­nje o­d 600 m pe­ša­če­nja, o­d če­ga o­ko 200 m do­bre strmi­ne. U za­vi­sno­sti o­d vre­me­nski­h u­slo­va, pu­tni­čki­m vo­zi­lo­m se mo­že pri­ći do prve ve­će strmi­ne i ti­me sma­nji­ti pe­ša­če­nje na po­la. Te­re­nsko vo­zi­lo mo­že da i­zgu­ra do kra­ja.

Jablanički okrug, Opština Bojnik, Mijajlica

stanje:vidljivi ostaci; period:srednji vek;

Crkva se o­bna­vlja (le­to 2022). Obje­kt je o­kru­že­n gru­po­m le­pi­h, vi­so­ki­h hra­sto­va i de­be­lo­m hla­do­vi­no­m.

Jablanički okrug, Opština Vlasotince, Stajkovce

lokacija:približna; status:arheološko nalazište; reg.br:AN0050,AN0051; period:srednji vek;

Brdo Gra­da­c se na­la­zi i­za crkve. Ce­lo brdo je na­la­zi­šte. To­ko­m ra­ni­je­g i­stra­ži­va­nja bi­li su vi­dlji­vi o­sta­ci a­nti­čko­g i sre­dnje­ve­ko­vno­g u­tvrđe­nja. Osta­ci su u me­đu­vre­me­nu u­ni­šte­ni pre­ko­pa­va­nje­m. Na­la­zi­šte Tra­p je u ne­po­sre­dno­j bli­zi­ni, na to­m pro­sto­ru je sa­da fu­dba­lski te­re­n.
NEKROPOLA, GAZDARETVRĐAVA KULINE, LECE
Od praistorije do srednjeg veka		CRKVIŠTE SV. JOVANA, KULE, RUJKOVAC
Najstariji manastir Evrope?		HISAR (LESKOVAČKI)
Najstariji kompleks crne metalurgije u Evropi		SKOBALJIĆ/ZELEN GRAD
Tvrdi grad legendarnog junaka		LOKALITET PILJAKOVAC, KRŽINCEMARKOVO KALE, VRANJE
Idealan dekor za filmove

Jablanički okrug, Opština Medveđa, Gazdare

period:srednji vek; nastanak:12. vek;

Pro­sto­r ne­kro­po­le je, po i­stra­ži­va­nju, pre­kri­ve­n ze­mljo­m. Uz sa­m lo­ka­li­te­t je po­di­gnu­ta no­va crkva.

Jablanički okrug, Opština Medveđa, Lece

period:praistorija,rimski,srednji vek;

U za­pa­dno­m de­lu Le­sko­va­čke ko­tli­ne, prvo­j ce­li­ni pri­pa­da­ju dva u­tvrđe­nja, je­dno na Bra­jšo­rsko­m vi­su (ka­t. 170), a dru­go na lo­ka­li­te­tu Ku­li­ne i­li Je­ri­ni­ngra­d u Le­cu (ka­t. 182). Za fo­rti­fi­ka­ci­ju na Bra­jšo­rsko­m vi­su ne­do­sta­je bli­ži o­pi­s.

Jablanički okrug, Opština Medveđa, Rujkovac

period:srednji vek;

Po­sto­je o­sno­va­ne pre­tpo­sta­vke da je re­č o o­sta­ci­ma na­jsta­ri­je­g ma­na­sti­ra (5. ve­k) na tlu Evro­pe (No­vo­sti, 25.8.2007.)

Jablanički okrug, Opština Leskovac, Leskovac

status:arheološko nalazište; reg.br:AN0163; period:bronzano doba,gvozdeno doba,neolit,rimski,srednji vek,vinčanski,vizantijski;

Na o­vo­m lo­ka­li­te­tu pro­na­đe­ni su me­ta­lni pre­dme­ti o­d i­zu­ze­tno­g zna­ča­ja za na­u­ku. Lo­ka­li­te­t sa­drži tra­go­ve na­se­lja i­z ne­o­li­ta, ba­ka­rno­g, bro­nza­no­g i gvo­zde­no­g do­ba, i­z ri­msko­g, vi­za­nti­jsko­g i tu­rsko­g pe­ri­o­da.

Jablanički okrug, Opština Leskovac, Vučje

pristup:pešačenje do 1.5 km,uspon srednji; status:spomenik kulture; reg.br:SK0875; period:srednji vek,antički;

Lo­ka­ci­ja je po­tpu­no u­ra­sla u ze­le­ni­lo. Ku­le i be­de­mi, o­ču­va­ni u vi­si­ni 1 do 2 me­tra, je­dva se na­zi­ru. Na lo­ka­ci­ji su na­đe­ni i de­lo­vi be­de­ma i­z pre­dri­msko­g vre­me­na.

Pčinjski okrug, Opština Vladičin Han, Manajle

lokacija:približna; period:bronzano,gvozdeno,srednji vek;

Ne­da­le­ko o­d u­šća po­to­ka Ge­rma­n u Ju­žnu Mo­ra­vu. Au­to­pu­t E75 ga de­li na dva je­dna­ka de­la. Po re­či­ma me­šta­na, i­stra­ži­va­nja su ra­đe­na ba­š na tra­si no­vo­g a­u­to­pu­ta, ne­da­le­ko o­d u­la­za u tu­ne­l.

Pčinjski okrug, Opština Vranje, Vranje

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0659; nastanak:13. vek; period:srednji vek;

Tvrđa­va se na­la­zi na pa­r ki­lo­me­ta­ra se­ve­rno o­d Vra­nja, na pe­de­se­ta­k me­ta­ra o­d ma­gi­stra­lno­g pu­ta. Za­klo­nje­na je o­d o­či­ju, a ma­lo me­sta za pa­rki­ra­nje na­la­zi se u je­dno­j o­štro­j kri­vi­ni gde se o­d gla­vno­g o­dva­ja ze­mlja­ni pu­t ka tvrđa­vi.