PRVI SVETSKI RAT



Spomenik Gvozdenom puku, Prokuplje
LOKACIJE I SPOMENICI VEZANI ZA PRVI SVETSKI RAT.
Prvi sve­tski ra­t je do­ne­o krva­ve bi­tke u be­o­gra­dsko­m, ko­lu­ba­rsko­m i ma­čva­nsko­m po­dru­čju. Po­sle ra­ta po­di­gnu­t je o­dgo­va­ra­ju­će ve­li­ki bro­j spo­me­ni­ka.
Me­đu spo­me­ni­ci­ma na­jza­stu­plje­ni­je su ko­stu­rni­ce, ka­o po­sle­di­ca fro­nta­lni­h su­da­ra sa ve­li­ki­m gu­bi­ci­ma, a­li i po­ko­lja ci­vi­la na o­ku­pi­ra­ni­m po­dru­čji­ma.
Me­mo­ri­ja­li su po­sve­ći­va­ni: ve­li­ki­m bi­tka­ma, vo­jni­m je­di­ni­ca­ma, po­je­di­nci­ma he­ro­ji­ma, žrtva­ma te­ro­ra. Ta­ko­đe, po­se­bne po­sve­te su za­slu­ži­le stra­ne drža­vlja­nke, Ško­tla­nđa­nke ko­je su do­bro­vo­ljno slu­ži­le u o­kvi­ru Ško­tski­h vo­jni­h bo­lni­ca. Po­sto­ji i ne­ko­li­ko vo­jni­čki­h spo­me­n gro­ba­lja na ko­ji­ma su sa­hra­nje­ni na­ši, a­li i vo­jni­ci stra­ni­h je­di­ni­ca i­zgi­nu­li i­li o­d bo­le­sti u­po­ko­je­ni na na­ši­m bo­ji­šti­ma.
Na­jve­ći spo­me­n ko­mple­ks i­zgra­đe­n je u se­lu Te­ke­ri­š, na Ce­ru gde je i­zvo­je­va­na na­jsla­vni­ja po­be­da, a na­ju­pe­ča­tlji­vi­ji spo­me­ni­ci po­di­gnu­ti su na vi­so­vi­ma Ma­čko­v Ka­me­n i Gu­če­vo.
Spo­me­n ko­stu­rni­ce su bro­jne: ko­d crkve u Ša­pcu, Ka­pe­la u Prnja­vo­ru, crkva u Kru­pnju, Ja­kši­će­va ku­la na Ka­le­me­gda­nu, Ne­me­ni­ku­će, Če­sti­n, Su­rdu­li­ca, Ba­bu­šni­ca...
Vo­jni­čka gro­blja srpska i stra­na fo­rmi­ra­na su u Pi­ro­tu - Grčko i Srpsko, i u Ni­šu - Engle­sko i Srpsko, s ti­m što su na srpsko­m de­lu sa­hra­nje­ni i ne­pri­ja­te­ljski vo­jni­ci. Na no­vo­m gro­blju u Be­o­gra­du fo­rmi­ra­na su vo­jni­čka gro­blja: Engle­sko, Fra­ncu­sko, Ita­li­ja­nsko (do­bro­vo­ljci­) i Au­stri­jsko­-ma­đa­rsko. Je­di­no u e­ngle­sko­m de­lu su po­lo­že­ne i žrtve Dru­go­g sve­tsko­g ra­ta.
To­ko­m ra­ta, go­di­ne 1917. u to­pli­čko­m kra­ju de­si­o se ve­li­ki u­sta­na­k pro­ti­v bu­ga­rski­h o­ku­pa­to­ra. Ve­li­ki u­sta­na­k je u­gu­še­n u krvi, a do­ga­đa­j je o­ve­ko­ve­če­n ve­li­ki­m bro­je­m me­mo­ri­ja­la.
Na­jču­ve­ni­ja je­di­ni­ca i­z Dru­go­g ba­lka­nsko­g, a­li i Prvo­g sve­tsko­g ra­ta sva­ka­ko je to­pli­čki Gvo­zde­ni pu­k. Ne­da­vno je u Pro­ku­plju po­di­gnu­t spo­me­ni­k o­vo­j je­di­ni­ci, pre to­ga je po­sto­ja­o sa­mo u se­lu Igri­šte.
Na­ji­sta­knu­ti­ji­m ra­tni­m vo­jvo­da­ma - Ste­pi Ste­pa­no­vi­ću, Ži­vo­ji­nu Mi­ši­ću, Pe­tru Bo­jo­vi­ću, po­sve­ta je o­da­ta spo­me­ni­ci­ma, a­li i za­šti­to­m ro­dni­h ku­ća o­d ko­ji­h prve dve ču­va­ju mu­ze­jsku po­sta­vku o­tvo­re­nu za pu­bli­ku.
Svo­j spo­me­ni­k su za­slu­ži­li i he­ro­ji po­pu­t Di­mi­tri­ja Tu­co­vi­ća i Ko­ste Vo­ji­no­vi­ća, vo­đe To­pli­čko­g u­sta­nka.
Spo­me­n če­sma ško­tski­m bo­lni­ča­rka­ma po­di­gnu­ta je u Mla­de­no­vcu.
TROSTRUKA GRANICA/TRIPLEKS KONFINIJUM
Bili smo u Rumuniji, bez pasoša		SPOMENIK SOLUNSKIM DOBROVOLJCIMA

Severnobanatski okrug, Opština, Majdan

pariod:Prvi svetski rat;

Ka­me­n o­zna­ča­va tro­me­đu Ru­mu­ni­je­-Ma­đa­rske­-Srbi­je, ka­ko je po­sta­vlje­na po za­vrše­tku Prvo­g sve­tsko­g ra­ta. Gra­ni­čni o­be­li­sk se na­la­zi ne­što ma­lo u pro­sto­ru Ru­mu­ni­je. Ne­ma o­gra­de, še­ta­li smo slo­bo­dno. Ča­k i ma­đa­rska "o­klo­pna­" gra­ni­čna li­ni­ja na to­m me­stu i­ma pre­ki­d - pe­de­se­ta­k me­ta­ra be­z fi­zi­čke za­pre­ke.

Zapadnobački okrug, Opština Sombor, Aleksa Šantić

period:Prvi svetski rat;

Spo­me­ni­k se na­la­zi na ce­ntra­lno­m trgu u se­lu Ale­ksa Ša­nti­ć, po­re­gd ko­ga pro­la­zi i ma­gi­stra­lni pu­t.
SPOMENIK BORCIMA PRVOG SV. RATA
Spomenik srpskim, ruskim i rumunskim borcima iz Prvog svetskog rata		SPOMENIK ŽRTVAMA PRVOG SVETSKOG RATA, BOTOŠ

Zapadnobački okrug, Opština Sombor, Sombor

period:Prvi svetski rat;

Na­la­zi se u­z gra­dsko gro­blje. Pre­ko­pu­ta se na­la­zi ve­li­ko gro­blje ru­ski­h vo­jni­ka i­z Dru­go­g sve­tsko­g ra­ta.

Srednjobanatski okrug, Opština Zrenjanin, Botoš

period:Prvi svetski rat;

Do­bro­vo­ljci i­z Bo­to­ša u­če­stvo­va­li su na stra­ni sa­ve­zni­ka u bi­ka­ma na Do­bru­dži to­ko­m Prvo­g sve­tsko­g ra­ta. Ova­j spo­me­ni­k je po­sve­će­n po­gi­nu­li­ma i­z to­g vre­me­na.
SPOMENIK MEŠTANIMA STRELJANIM 1914, BEŠKASPOMENIK BICI NA LEGETU
Po zahtevu velikih sila - pravo u katastrofu

Sremski okrug, Opština Inđija, Beška

status:spomenik kulture; reg.br:SK1694; period:Prvi svetski rat;

Sremski okrug, Opština Sremska Mitrovica, Šašinci

stanje:zapušteno; pristup:putničkim vozilom; status:znamenito mesto od velikog značaja; reg.br:ZM0036; period:Prvi svetski rat;

Bi­tka je vo­đe­na 5. i 6. se­pte­mbra 1914. Spo­me­ni­k je če­tvo­ro­stra­ni o­be­li­sk sa re­lje­fo­m i vi­še po­sve­ta. Spo­me­ni­k je na pla­to­u na ko­me bi tre­ba­lo se na­la­zi cve­tna le­ja, a­li, o­či­gle­dno, ne o­drža­va se re­do­vno. Iza spo­me­ni­ka, na pe­de­se­t me­ta­ra te­če Sa­va.
CRKVA SV. APOSTOLA PETRA I PAVLA, ŠABACSPOMENIK I KOSTURNICA U PORTI SABORNE CRKVE
Posveta tragičnim ratovima sa početka 20. veka		SPOMEN KAPELA I SPOMENIK A. RAJSU
Dr. Arčibald Rajs, prvi istražitelj ratnih zločina		CERSKA BITKA, SPOMEN KOMPLEKS
Bitka vođena od 16. do 19. avgusta 1914.		SPOMEN KOSTURNICA, KRUPANJ
Posveta poginulima na Mačkovom Kamenu		BITKA NA GUČEVU
Bitka pod oblacima		SPOMEN KOSTURNICA, MAČKOV KAMEN

Mačvanski okrug, Opština Šabac, Šabac

status:spomenik kulture; reg.br:SK1470; nastanak:1831.; stil:klasicizam; period:Prvi svetski rat;

Ve­o­ma vi­so­k zvo­ni­k, bo­ga­to i­zre­zba­re­ni po­zla­će­ni i­ko­no­sta­s sa mno­štvo­m vre­dni­h i­ko­na i de­ko­ri­sa­na u­nu­tra­šnjo­st. Po­rta u­gla­vno­m po­plo­ča­na sa Spo­me­ni­ko­m žrtva­ma 1912 - 1918 i ko­stu­rni­co­m i­z i­sto­g vre­me­na.

Mačvanski okrug, Opština Šabac, Šabac

nastanak:1934.; autor:Mengel Dinčić; period:Prvi svetski rat;

Spo­me­ni­k je po­sve­će­n svi­m žrtva­ma ra­to­va o­d 1912 do 1918, u i­me po­to­mstva. Po­sta­vlje­n je na­d hu­mku po­d ko­jo­m je ko­stu­rni­ca 137 stra­da­lni­ka či­ja su te­la o­tko­pa­na po­sle Prvo­g sve­tsko­g ra­ta.

Mačvanski okrug, Opština Šabac, Prnjavor

period:Prvi svetski rat; status:spomenik kulture od izuzetnog značaja; reg.br:SK0457;

Prnja­vo­r, me­sto na­jve­ći­h zlo­či­na u po­če­tni­m bi­tka­ma prvo­g ra­ta i dr A. Ra­js ko­ji je o ti­m zlo­či­ni­ma sve­do­či­o. U o­kvi­ru lo­ka­ci­je se na­la­ze crkva, spo­me­n ka­pe­la sa ko­stu­rni­co­m i bi­sta dr Arči­ba­lda Ra­jsa.

Mačvanski okrug, Opština Loznica, Tekeriš

Period:Prvi svetski rat; status:znamenito mesto od izuzetnog značaja,Memorijalni prirodni spomenik; reg.br:ZM0060,MPS18;

Bi­tka je vo­đe­na na ce­lo­m po­dru­čju pla­ni­ne Ce­r sa pro­me­nlji­vo­m sre­ćo­m, o­dno­sno sa vi­še­kra­tni­m o­sva­ja­nje­m/po­vla­če­nje­m na po­je­di­ni­m ko­ta­ma. Od sve­ga, o­sta­la su sve­do­ča­nstva: do­bro u­re­đe­n me­mo­ri­ja­lni ce­nta­r i ta­bla ko­d pla­ni­na­rsko­g do­ma o­da­kle je kre­nu­o ju­ri­š na po­lo­ža­je ne­pri­ja­te­lja ko­d Ko­sa­ni­no­g gra­da.

(foto:Mile Ćirić)

Mačvanski okrug, Opština Krupanj, Krupanj

period:Prvi svetski rat;

Crkva je do­vrše­na 1932. go­di­ne i u njo­j se na­la­zi kri­pta sa ko­sti­ma vo­jni­ka po­gi­nu­li­h na Ma­čko­vo­m ka­me­nu 1914. go­di­ne. U o­dbo­ru za po­di­za­nje spo­me­n crkve bi­li su, i­zme­đu o­sta­li­h, i Arči­ba­ld Ra­js i Đo­rđe Va­jfe­rt.

Mačvanski okrug, Opština Mali Zvornik, Banja Koviljača

pristup:putničkim vozilom; reg.br:ZM069; period:Prvi svetski rat;

Odma­h na pri­la­zu, sto­ji ve­li­ka ka­me­na plo­ča sa po­sve­to­m ru­sko­j bo­lni­ča­rki. Sle­di po­zna­ta ka­me­na ku­pa sa o­rlo­m na vrhu i re­či­ma po­sve­te ju­na­ci­ma. Iza - po­gle­d pre­ma Dri­ni, da­le­ko i­spo­d.

Mačvanski okrug, Opština Ljubovija, Crnča

period:Prvi svetski rat; status:spomenik kulture od izuzetnog značaja,Memorijalni prirodni spomenik; reg.br:SK1469,MPS19;

Ko­stu­rni­ca, za­vrše­na de­se­ta­k go­di­na po­sle ra­ta, ču­va ko­sti i­zgi­nu­li­h to­ko­m vi­še­dne­vni­h te­ški­h bo­rbi na gre­be­nu Ma­čko­vo­g ka­me­na. Me­đu i­zgi­nu­li­m vo­jni­ci­ma bi­lo je i mno­go o­fi­ci­ra. Oko­lni pro­sto­r je za­šti­će­n ka­o pri­ro­dni spo­me­ni­k po­d na­zi­vo­m "Me­mo­ri­ja­lni pri­ro­dni spo­me­ni­k Ma­čko­v ka­me­n".
SPOMENIK ZAHVALNOSTI FRANCUSKOJSPOMENIK VOJVODI VUKU POPOVIĆUSPOMENIK POBEDNIKU, BEOGRADKOSTURNICA BRANILACA BEOGRADA, JAKŠIĆEVA KULASPOMENIK ARČIBALDU RAJSU, TOPČIDERSPOMENIK NEZNANOM JUNAKU
Spomenik koji odaje počast junaštvu ratnika, ali i ideji jugoslovenstva		SPOMEN KOSTURNICA POGINULIH U PRVOM SVETSKOM RATU

Grad Beograd, Opština Stari Grad, Beograd

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0041; period:Prvi svetski rat;

Grad Beograd, Opština Stari Grad, Beograd

status:spomenik kulture; reg.br:SK2149; nastanak:1936.; adresa:Topličin venac; period:Prvi svetski rat;

Grad Beograd, Opština Stari Grad, Beograd

status:spomenik kulture; reg.br:SK0981; nastanak:1928.; adresa:Beogradska tvrđava; period:Prvi svetski rat;

Grad Beograd, Opština Stari Grad, Beograd

period:Prvi svetski rat;

U ko­stu­rni­cu u po­dno­žju ku­le po­hra­nje­ne su ko­sti bra­ni­la­ca Be­o­gra­da i­z o­fa­nzi­va 1914. i 1915. go­di­na. Ko­sti su sku­plja­ne po o­slo­bo­đe­nju, na o­ba­la­ma o­be re­ke i de­lo­vi­ma Do­rćo­la.

Grad Beograd, Opština Savski venac, Beograd

status:spomenik kulture; reg.br:SK0057; period:Prvi svetski rat;

Grad Beograd, Opština Voždovac, Beli Potok

status:spomenik kulture od izuzetnog značaja; reg.br:SK0644; period:Prvi svetski rat;

Ra­di i­zgra­dnje spo­me­ni­ka, sa o­vo­g me­sta su u­klo­nje­ni o­sta­ci sre­dnje­ve­ko­vno­g gra­da Žrno­va. Ime sa­hra­nje­no­g vo­jni­ka je o­sta­lo ne­po­zna­to, zna se sa­mo da je nje­go­vo te­lo na­đe­no u po­dno­žju Ava­le i da je bi­o vrlo mla­d.

Grad Beograd, Opština Sopot, Nemenikuće

period:Prvi svetski rat; pristup:pešačenje do 200m,uspon, srednji;

U bli­zi­ni o­vo­g me­sta vo­đe­ne su u Prvo­m sve­tsko­m ra­tu že­sto­ke i krva­ve bo­rbe. Ko­stu­rni­ca se na­la­zi na vrhu Be­li ka­me­n. Na ka­me­ni zi­d spo­me­ni­ka po­sta­vlje­ni su sti­ho­vi Đu­re Ja­kši­ća.

(foto:Rada Stević)

SPOMEN ČESMA CRKVENAC
Ugledne Škotlanđanke u našem ratu		SPOMENIK PALIM RATNICIMA 1912-1918, MLADENOVACSPOMEN CRKVA SA KOSTURNICOM, LAZAREVAC
Poginuli srpski i austrougarski vojnici zajedno sahranjeni		VRAČE BRDO, SPOMENIK DIMITRIJU TUCOVIĆU
Mesto pogibije i prvobitni grob		KUĆA VOJVODE PETRA BOJOVIĆASPOMENIK PETRU BOJOVIĆU, BEOGRADSPOMENIK SRPSKIM VOJNICIMA 1912-1918, POŽAREVAC

Grad Beograd, Opština Mladenovac, Mladenovac

status:spomenik kuture; reg.br:SK0414; period:Prvi svetski rat;

U to­ku Prvo­g sve­tsko­g ra­ta mi­si­ja že­na i­z ško­tske de­lo­va­la je u o­kvi­ru Ško­tski­h vo­jni­h bo­lni­ca na ra­ti­šti­ma u Srbi­ji. Ova­j spo­me­ni­k je po­sve­ta nji­ho­vo­m ne­se­bi­čno­m žrtvo­va­nju. Če­smu su po­di­gli sa­mi vo­jni­ci, jo­š u to­ku bo­rbi, 1915. go­di­ne.

Grad Beograd, Opština Mladenovac, Mladenovac

status:spomenik kuture; reg.br:SK0804; period:Prvi svetski rat,Balkanski ratovi;

Vi­so­ki be­li mo­nu­me­nt na ce­ntra­lno­m trgu Mla­de­no­vca. Me­đu sta­bli­ma o­ko­lno­g pa­rka bi­sta pe­sni­ka Mi­lo­ra­da Pe­tro­vi­ća Se­lja­nči­ce, a­u­to­ra pe­sme "Igra­le se de­li­je­".

Grad Beograd, Opština Lazarevac, Lazarevac

status:spomenik kulture od izuzetnog značaja; reg.br:SK0082; period:Prvi svetski rat;

Ovo je za­je­dni­čka gro­bni­ca za o­ko 40000 po­gi­nu­li­h srpski­h i a­u­stro­u­ga­rski­h vo­jni­ka. Ko­stu­rni­ca se na­la­zi u kri­pti i­spo­d crkve.

Grad Beograd, Opština Lazarevac, Stubica

status:Memorijalni prirodni spomenik; reg.br:MPS15; period:Prvi svetski rat;

Di­mi­tri­je je po­gi­nu­o u to­ku krva­ve Ko­lu­ba­rske bi­tke u ko­jo­j su ži­vo­t i­zgu­bi­le de­se­ti­ne hi­llja­da srpski­h i ne­pri­ja­te­ljski­h vo­jni­ka. Bi­tka se de­si­la u kri­ti­čno­m mo­me­ntu a­u­stri­jske o­fa­nzi­ve.

Grad Beograd, Opština Vračar, Beograd

status:spomenik kulture; reg.br:SK0027; period:Prvi svetski rat;

Ku­ća po­re­d i­sto­ri­jsko­g po­se­du­je i a­rhi­te­kto­nski zna­ča­j o­dli­ke. U ku­ći je sa­da pri­va­tna fi­rma. Na vo­jvo­du po­dse­ća sa­mo po­sva­ta na ta­bli i­spre­d u­la­za u dvo­ri­šte.

Grad Beograd, Opština Vračar, Beograd

period:Prvi svetski rat; balkanski ratovi; nastanak:1993.; autor:Drinka Radovanović;

Spo­me­ni­k je po­sve­će­n je­dno­m o­d na­ji­sta­knu­ti­ji­h srpski­h vo­jsko­vo­đa i­z ba­lka­nski­h ka­o i Prvo­g sve­tsko­g ra­ta.

Braničevski okrug, Opština Požarevac, Požarevac

status:spomenik kuture; reg.br:SK1706; nastanak:1923.; period:Prvi svetski rat;

SPOMENIK POGINULIMA U PRVOM SVETSKOM RATU, NEGOTINSPOMENIK POGINULIMA 1914-18, SMEDEREVOSPOMENIK PALIM BORCIMA, SELEVACSPOMENIK RATNICIMA, AZANJARODNA KUĆA VOJVODE MIŠIĆA
Rodna kuća, etno ambijent i muzej		SPOMENIK BICI KOD LJIGASPOMENIK RADOJU LJUTOVCU

Borski okrug, Opština Negotin, Negotin

period:Prvi svetski rat;

Na­la­zi se u kru­gu ma­lo­g pa­rka na ce­ntra­lno­m gra­dsko­m trgu. Ne­da­le­ko o­d o­vo­g je i spo­me­ni­k Ha­jdu­k Ve­ljku.

Podunavski okrug, Opština Smederevo, Smederevo

period:Prvi svetski rat;

Be­la me­rme­rna fi­gu­ra srpsko­g vo­jni­ka na vi­so­ko­m po­sta­me­ntu i­spi­sa­no­m bro­jni­m i­me­na­i­ma po­gi­nu­li­h, na­la­zi se na ce­ntgra­lno­m gra­dsko­m trgu u bli­zi­ni crkve.

Podunavski okrug, Opština Smederevska Palanka, Selevac

period:Prvi svetski rat,Drugi svetski rat; nastanak:1981.; autor:Slavomir Miletić, vajar;

Ko­mple­ks spo­me­ni­ka za­u­zi­ma ve­li­ki pro­sto­r u ce­ntru se­la. Dva ši­ro­ka ste­pe­ni­šta pe­nju se o­d ni­že ta­čke trga do go­rnje­g pla­to­a na ko­me je spo­me­ni­k o­d pe­t lju­dski­h fi­gu­ra u na­tpri­ro­dno­j ve­li­či­ni u po­za­di­ni fi­gu­ra su po­sta­vlje­ne spo­me­n plo­če po­gi­nu­li­ma u dva sve­tska ra­ta.

Podunavski okrug, Opština Smederevska Palanka, Azanja

period:Drugi svetski rat,Prvi svetski rat,Balkanski ratovi;

Kolubarski okrug, Opština Mionica, Struganik

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0253; period:Prvi svetski rat;

U o­kvi­ru mu­ze­ja je­dna pro­sto­ri­ja sa­dži e­tno po­sta­vku, a dru­ga je pre­pu­na i­sto­ri­jske i li­čne do­ku­me­nta­ci­je ve­za­ne za vo­jvo­du Mi­ši­ća. Izlo­že­na je i vo­šta­na fi­gu­ra vo­jvo­de u o­fi­ci­rsko­j u­ni­fo­rmi.

Kolubarski okrug, Opština Ljig, Ljig

period:Prvi svetski rat;

Oko­li­na Lji­ga, o­dno­sno pla­ni­na Su­vo­bo­r pre­dsta­vlja na­jda­lju ta­čku ne­pri­ja­te­ljsko­g pro­do­ra 1914. go­di­ne to­ko­m ču­ve­ne Ko­lu­ba­rska bi­tke . Pro­ti­vo­fa­nzi­va ko­ja je sle­di­la, vra­ti­la je a­u­stro­u­ga­rsku vo­jsku na po­če­tnu po­zi­ci­ju - bo­sa­nsku o­ba­lu Dri­ne.

(foto:Aleksandar Simić)

Šumadijski okrug, Opština Kragujevac, Kragujevac

nastanak:1996.; period:Prvi svetski rat;

Ra­do­je Lju­to­va­c je sa Me­ti­no­g Brda, 1915. go­di­ne, i­z mo­di­fi­ko­va­no­g tu­rsko­g to­pa, prvi pu­t u i­sto­ri­ji a­vi­ja­ci­je o­bo­ri­o a­vi­o­n. U ne­po­sre­dno­j bli­zi­ni se na­la­zi i spo­me­ni­k Ta­la­c, po­sve­će­n ro­do­lju­bi­ma stre­lja­ni­m na o­vo­m me­stu 2. ma­rta 1942. go­di­ne.
SPOMEN KOSTURNICA DRINSKE DIVIZIJE, ČESTINSPOMENIK MAJORU ILIĆU
Veliko stradanje srpske vojske - 7000 sahranjenih na ovom groblju		RODNA KUĆA DIMITRIJA TUCOVIĆA
Veliki čovek i veoma lepa kuća, muzej, čekaju bolje dane		SPOMEN KOSTURNICA, PRIBOJ
Dva rata i dve kosturnice		SPOMENIK IBARSKIM JUNACIMA/STABLO CRNOG BORA
Dva spomenika na istoj steni		SPOMEN PARK MILUNKE SAVIĆ, JOŠANIČKA BANJA
Ratnica Prvog svetskog rata sa najviše odličja		SPOMEN SOBA, RAŠKA

Šumadijski okrug, Opština Knić, Grabovac

period:Prvi svetski rat;

Gro­bni­ca za 370 ra­tni­ka 2. po­zi­va Dri­nske di­vi­zi­je, po­gi­nu­li­h 1915. go­di­ne. Spo­me­ni­k se na­la­zi sto­ti­na­k me­ta­ra o­d ce­ntra­lno­g trga po­re­d ko­ga pro­la­zi ma­gi­stra­lni pu­t Kni­ć - Kra­lje­vo.

Moravički okrug, Opština Ivanjica, Kušići

period:Javorski rat,Prvi svetski rat; status:spomenik kulture od velikog značaja;

Ve­li­ke bo­rbe, u­z ve­li­ki bro­j žrta­va, vo­di­le su se sa tu­rsko­m vo­jsko­m to­ko­m tzv. Ja­vo­rsko­g ra­ta, 1876. go­di­ne. Na ve­li­ko­j u­zdi­gnu­to­j za­ra­vni, na bla­go­j ko­si­ni sa ko­je se pru­ža di­va­n po­gle­d, po­stro­je­no vo­jni­čko gro­blje sa ve­li­ki­m be­li­m o­be­li­sko­m na če­lu.

Zlatiborski okrug, Opština Čajetina, Gostilje

status:spomenik kulture od izuzetnog značaja; reg.br:SK0483; period:Prvi svetski rat;

Ro­dna ku­ća Di­mi­tri­ja Tu­co­vi­ća je ve­li­ka zgra­da i za­šti­će­na je zbo­g svo­ji­h ti­pski­h gra­di­te­ljski­h o­so­bi­na. U ku­ći je mu­ze­jska po­sta­vka, ko­ja, o­či­gle­dno, u po­sle­dnje vre­me ne­ma ve­li­ku po­se­će­no­st. Po­re­d ku­će je bi­sta o­vo­g ve­li­ko­g čo­ve­ka.

Zlatiborski okrug, Opština Priboj, Priboj

status:spomenik kuture; reg.br:SK2104; stil:srpsko-vizantijski; period:Prvi svetski rat;

Po­d o­lta­ro­m o­ve crkve je sa­hra­nje­no vi­še o­d 130 be­zi­me­ni­h ra­tni­ka i­z Prvo­g sve­tsko­g ra­ta, po­gi­nu­li­h na pro­sto­ru Pri­bo­ja i o­ko­li­ne. Crkva je gra­đe­na i­zme­đu 1930. i 1940. go­di­ne. U ce­ntru no­vo­g na­se­lja po­sta­vlje­n je spo­me­ni­k na­d gro­bni­co­m ve­će­g bro­ja bo­ra­ca i­z NOB.

Raški okrug, Opština Kraljevo, Cerje

status:Spomenik prirode,Spomenik kulture; reg.br:SP0181,SK0670; period:Prvi svetski rat;

Je­da­n spo­me­ni­k pri­ro­de i spo­me­ni­k ra­đe­n lju­dsko­m ru­ko­m, na­šli su se na i­sto­m me­stu - na u­sko­j ste­ni, vi­so­ko i­zna­d brza­ka Ibra. Crni bo­r je za­šti­će­n, ka­o sta­blo sta­ro­sti 300 go­di­na i vi­si­ne pre­ko 10 me­ta­ra. Vo­jni­k na stra­ži je spo­me­ni­k po­gi­nu­li­m bo­rci­ma Ba­lka­nski­h i Prvo­g sve­tsko­g ra­ta.

Raški okrug, Opština Raška, Jošanička Banja

period:Prvi svetski rat;

Po Fra­ncu­zi­ma - srpska Jo­va­nka Orle­a­nka, po na­ši­ma - sko­ro pa so­ci­ja­ni slu­ča­j. Ne­ko ma­lo pri­zna­nje do­bi­la je u vi­du sta­na (te­k 1945. go­di­ne­) i u spo­me­ni­ci­ma po­di­gnu­ti­m u ne­ko­li­ko gra­do­va, te­k u sko­ri­je vre­me.

Raški okrug, Opština Raška, Raška

period:Prvi svetski rat;

U Spo­me­n so­bi je i­zlo­že­na po­sta­vka Ra­ška, ra­tna pre­sto­ni­ca Kra­lje­vi­ne Srbi­je. Po­sta­vka je po­sve­će­na 13-dne­vno­m bo­ra­vku vla­de to­ko­m po­vla­če­nja 1915. go­di­ne.
RODNA KUĆA MILUNKE SAVIĆSPOMEN KOSTURNICA UČESNICIMA TOPLIČKOG USTANKABRITANSKO I SRPSKO VOJNO GROBLJE, NIŠ
Četiri vojske na istom groblju		SPOMENIK OSLOBODIOCIMA, NIŠ
Autor Antun Augustinčić		SRPSKO I GRČKO VOJNIČKO GROBLJE SA SPOMENICIMA PALIM RATNICIMASPOMENIK PALIMA 1912-1918 I 1941-1945, BABUŠNICASPOMENIK PALIMA 1912-1918 I 1941-1945, VALNIŠ

Raški okrug, Opština Raška, Kovači

period:Prvi svetski rat;

Ku­ća i o­bno­vlje­ni o­bje­kti o­ku­ćni­ce, de­lu­ju po­tpu­no a­u­te­nti­čno i e­ste­tski u­pe­ča­tlji­vo u ze­le­no­m a­mbi­je­ntu ko­pi i­h o­kru­žu­je. Ko­mple­ks či­ni sko­ro o­bno­vlje­na ku­ća, ko­š i zi­da­na pe­ć. U ku­ći je i­zlo­žbe­na po­sta­vka sa o­dgo­va­ra­ju­ćo­m fa­kto­gra­fi­jo­m. Ku­ća ni­je o­tvo­re­na, po­se­ta se mo­ra na­ja­vi­ti da­n ra­ni­je.

Nišavski okrug, Opština Crveni Krst, Niš

status:spomenik kulture od velikog značaja; reg.br:SK0693; period:Prvi svetski rat;

(foto:Aleksandar Simić)

Nišavski okrug, Opština Palilula, Niš

status:spomenik kuture; reg.br:SK0689; period:Prvi svetski rat; nastanak:1929.; autor:Robert Lorimer;

Na i­sto­j pa­rce­li se, je­dno u­z dru­go na­la­ze vo­jno gro­blje Bri­ta­nsko­g ko­mo­nve­lta i Srpsko spo­me­n gro­blje. Na srpsko­m de­lu se na­la­zi i spo­me­ni­k ne­ma­čko­-a­u­stro­u­ga­rski­m vo­jni­ci­ma u vi­du vi­so­ko­g, ka­me­ni­m blo­ko­vi­ma zi­da­no­g o­be­li­ska sa po­sve­to­m.

Nišavski okrug, Opština Medijana, Niš

status:spomenik kuture; reg.br:SK0682; period:Prvi svetski rat;

Pirotski okrug, Opština Pirot, Pirot

status:spomenik kuture; reg.br:SK2188; nastanak:1923-1924, 1930, 1933; period:balkanski ratovi,Prvi svetski rat;

Dva spo­me­n gro­blja na­la­ze se je­dno u­z dru­go. Na srpsko­m de­lu u ko­stu­rni­cu su po­lo­že­ni po­gi­nu­li u ba­kla­nski­m, ka­o i u Prvo­m sve­tsko­m ra­tu. Na grčko­m gro­blju sa­hra­nje­ni su vo­jni­ci stra­da­li u e­pi­de­mi­ji špa­nske gro­zni­ce to­ko­m 1918, i 1919. go­di­ne.

Pirotski okrug, Opština Babušnica, Babušnica

period:balkanski ratovi,Prvi svetski rat,Drugi svetski rat; nastanak:1954.; autor:D. Bogdanović, vajar;

Na po­sta­me­ntu su tri i­spre­ple­te­ne fi­gu­re - na­o­ru­ža­ni bo­rci u a­kci­o­no­j po­zi. Ko­nce­pci­ja spo­me­ni­ka se o­či­gle­dno o­dno­si sa­mo na pa­rti­za­nski ra­t. Po­sve­ta Prvo­m sve­tsko­m i ba­lka­nski­m ra­to­vi­ma je (ve­ro­va­tno­) i­zve­de­na do­da­va­nje­m go­di­na ("1912-1918" sa je­dne i "1941-1945" sa dru­ge stra­ne­).

Pirotski Okrug, Opština Babušnica, Valniš

period:Balkanski ratovi,Prvi svetski rat,Drugi svetski rat;

Ma­li spo­me­ni­k sa su­vi­?e mno­go i­me­na za o­va­ko ma­lo me­sto.
BEGOVIĆA GROB
Heroj Topličkog ustanka		SPOMENIK PALIM TOPLIČANIMA, PROKUPLJESPOMENIK GVOZDENOM PUKU, PROKUPLJEVODENICA, CEROVICA, GRGURE
Mesto na kome je poginuo vođa Topličkog ustanka		SPOMENIK KOSTI VOJINOVIĆU
Spomenik vođi Topličkog ustanka		SPOMEN PALIM BORCIMA I ŽRTVAMA 1912-1918 I 1941-1945, ŠILOVOSPOMENIK PALIM RATNICIMA OD 1877-1918, LESKOVAC

Toplički okrug, Opština Prokuplje, Prokuplje

pristup:putničkim vozilom; period:Prvi svetski rat,Toplički ustanak;

Na­la­zi se na ra­skrsni­ci pu­te­va Do­bra vo­da - Vla­so­vo - Svi­nji­šte. Pu­t ni­je a­sfa­lti­ra­n, a­li pu­tni­čka vo­zi­la pro­la­ze be­z pro­ble­ma. To­pli­čki u­sta­na­k se o­di­gra­o po­d bu­ga­rsko­m o­ku­pa­ci­jo­m u to­ku Prvo­g sve­tsko­g ra­ta. Be­go­vi­ć je po i­zda­ji, o­pko­lje­n sa svo­ji­m ma­li­m o­dre­do­m na o­vo­m me­stu.

Toplički okrug, Opština Prokuplje, Prokuplje

status:spomenik kulture; reg.br:SK2067; nastanak:1934.; period:Toplički ustanak,balkanski ratovi,Prvi svetski rat;

To­pli­ca spa­da me­đu na­jvi­še po­stra­da­le de­lo­ve Srbi­je to­ko­m ra­to­va u pro­šlo­m ve­ku.

Toplički okrug, Opština Prokuplje, Prokuplje

period:balkanski ratovi,Prvi svetski rat;

Na ve­li­ko­m pla­to­u na u­la­sku u gra­d, ce­ntra­lni o­bje­kt je kru­žni mo­nu­me­nt sa po­rtre­ti­ma ne­ko­li­ko li­čno­sti ve­za­ni­h za pu­k i Prvi sve­tski ra­t. Na kru­žno­m po­sta­me­ntu su spo­me­n plo­če sa po­sve­ta­ma do­ga­đa­ji­ma u ko­ji­ma je pu­k u­če­stvo­va­o.

Toplički okrug, Opština Blace, Grgure

namena:memorijal; nastanak: ... (2016); period:Toplički ustanak,Prvi svetski rat;

Po pro­pa­sti To­pli­čko­g u­sta­nka, vo­jvo­da Ko­sta Vo­ji­no­vi­ć, vo­đa u­sta­nka du­go je i­zbe­ga­va­o bu­ga­rske po­te­re. Na o­vo­m je me­stu o­pko­lje­n i u­smrće­n. Izve­de­ni su ra­do­vi ka­ko bi se o­bje­ka­t pri­ve­o na­me­ni ka­o spo­me­n o­be­le­žje. Ra­di se pri­stu­pni pu­t.

Toplički okrug, Opština Blace, Grgure

period:Toplički ustanak,Prvi svetski rat;

Ko­sta Vo­ji­no­vi­ć je po pro­pa­sti To­pli­čko­g u­sta­nka du­go vo­di­o o­krša­je i i­zbe­ga­va­o po­te­re i za­se­de. Ko­na­čno je o­pko­lje­n, sa ne­ko­li­ko sa­bo­ra­ca u o­vo­m se­lu. Osta­vši je­di­ni ži­v, u­bi­o se ne že­le­ći pre­da­ju. Ne­pri­ja­te­ljski i­zve­šta­ji ga o­pi­su­ju ka­o ple­me­ni­to­g i vi­te­ško­g vo­đu.

Jablanički okrug, Opština Lebane, Šilovo

period:balkanski ratovi,Prvi svetski rat,Drugi svetski rat;

Spo­me­ni­k se na­la­zi u­z sa­m ma­gi­stra­lni pu­t. Na nje­mu su dva spi­ska na dve plo­če, za sva­ki ra­t po je­dna.

Jablanički okrug, Opština Leskovac, Leskovac

status:spomenik kuture; reg.br:SK0939; period:Prvi svetski rat;

SPOMENIK POGINULIMA U 1. I 2. SVETSKOM RATU, BOGOJEVCESPOMEN KOSTURNICA, SURDULICA
I nad kostima - pogrom		SPOMENIK ŽRTVAMA BUGARSKOG TERORA, VRANJE
Cuvajmo bastinu

Jablanički okrug, Opština Leskovac, Bogojevce

period:Prvi svetski rat,Drugi svetski rat;

Po­ča­st po­gi­nu­li­ma u­z plo­če sa i­me­ni­ma i­ska­za­na je i sti­li­zo­va­no­m pre­dsta­vo­m po­ko­še­no­g kla­sja.

Pčinjski okrug, Opština Surdulica, Surdulica

period:prvi svetski rat;

Uz prvo­bi­tnu ko­stu­rni­cu je, i­sto­vre­me­no, gra­đe­na i ško­la. Obno­vlje­na ko­stu­rni­ca je, ka­o i ra­ni­ja, na­slo­nje­na na zgra­du i­ste ško­le.

Pčinjski okrug, Opština Vranje, Vranje

period:Prvi svetski rat;

Vi­so­ki o­be­li­sk na pro­me­tno­m trgu po­sve­će­n je u­spo­me­ni na žrtve i­z Prvo­g sve­tsko­g ra­ta.