KOMPLETNA BAŠTINA SRBIJE

U omanjem parku, u ulici sa lepim drvoredom nalaze se spomenik sa figurom omladinca-ilegalca i dve spomen ploče - jedna dobrovoljcima u Prvom svetskom ratu i druga poginulim borcima i žrtvama u Drugom svetskom ratu.

Kamen označava tromeđu Rumunije-Mađarske-Srbije, kako je postavljena po završetku Prvog svetskog rata.
Granični obelisk se nalazi nešto malo u prostoru Rumunije. Nema ograde, šetali smo slobodno. Čak i mađarska "oklopna" granična linija na tom mestu ima prekid - pedesetak metara bez fizičke zapreke.

Spomenik se nalazi na centralnom trgu u selu Aleksa Šantić, poregd koga prolazi i magistralni put.

Nalazi se uz gradsko groblje. Prekoputa se nalazi veliko groblje ruskih vojnika iz Drugog svetskog rata.

Dobrovoljci iz Botoša učestvovali su na strani saveznika u bikama na Dobrudži tokom Prvog svetskog rata.
Ovaj spomenik je posvećen poginulima iz tog vremena.

Nalazi se u parku u centru mesta. Nad spiskom poginulih ratnika postavljen je manji krst.
U centru istog parka je i veliki krst na postamentu bez natpisa koji treba razlikovati od spomenika ratnicima.

Spomenik je posvećen meštanima Borče streljanim 23. septembra 1914. godine na ovom mestu.

Nismo našli podatke o povodu za streljanje ovih ljudi, kao ni razlog zašto je egzekucija izvršena petnaestak kilometara dalje od njihovog prebivališta.

Bitka je vođena 5. i 6. septembra 1914.
Spomenik je četvorostrani obelisk sa reljefom i više posveta.
Spomenik je na platou na kome bi trebalo se nalazi cvetna leja, ali, očigledno, ne održava se redovno.
Iza spomenika, na pedeset metara teče Sava.

Ovoj velikoj tragediji nedostaje još malo pažnje.

Spomenik je posvećen i svim borcima iz sela poginulim u toku balkanskih, kao i tokom Prvog svetskog rata.
Bitka koju je Zeka Buljubaša vodio, odigrala se u avgustu 1813, praktično na kraju Prvog srpskog ustanka.

Veoma visok zvonik, bogato izrezbareni pozlaćeni ikonostas sa mnoštvom vrednih ikona i dekorisana unutrašnjost.
Porta uglavnom popločana sa Spomenikom žrtvama 1912 - 1918 i kosturnicom iz istog vremena.

Spomenik je posvećen svim žrtvama ratova od 1912 do 1918, u ime potomstva.
Postavljen je nad humku pod kojom je kosturnica 137 stradalnika čija su tela otkopana posle Prvog svetskog rata.

Prnjavor, mesto najvećih zločina u početnim bitkama prvog rata i dr A. Rajs koji je o tim zločinima svedočio.
U okviru lokacije se nalaze crkva, spomen kapela sa kosturnicom i bista dr Arčibalda Rajsa.
Porta crkve i prostor oko kapele je zaštićen kao prirodni spomenik pod nazivom "Memorijalni prirodni spomenik Prnjavor".

Bitka je vođena na celom području planine Cer sa promenljivom srećom, odnosno sa višekratnim osvajanjem/povlačenjem na pojedinim kotama.
Od svega, ostala su svedočanstva: dobro uređen memorijalni centar i tabla kod planinarskog doma odakle je krenuo juriš na položaje neprijatelja kod Kosaninog grada.
Okolni prostor je zaštićen kao prirodni spomenik pod nazivom "Memorijalni prirodni spomenik Tekeriš".

Mislimo da bi i druge značajne kote iz bitke mogle da dobiju svoja obeležja i odgovarajuću priču.

Spomenik se nalazi na uzvišenju iznad Loznice na platou oko koga je mali park.
Uz spomenik je postavljen i top iz vremena kada se vodila Cerska bitka.

Sa platoa se pruža lep pogled na grad.

Crkva je dovršena 1932. godine i u njoj se nalazi kripta sa kostima vojnika poginulih na Mačkovom kamenu 1914. godine. U odboru za podizanje spomen crkve bili su, između ostalih, i Arčibald Rajs i Đorđe Vajfert.

Susret sa kostima u uskoj prostoriji ima zbilja jako dejstvo. Moja prva pomisao: koliko smo pametniji posle jednog ovakvog masakra.

Odmah na prilazu, stoji velika kamena ploča sa posvetom ruskoj bolničarki.
Sledi poznata kamena kupa sa orlom na vrhu i rečima posvete junacima.
Iza - pogled prema Drini, daleko ispod.

Ovaj vis izgleda neosvojivo. Međutim, tokom borbi 1914. godine, njegov greben je nekoliko puta menjao vlasnika. Koliko je tu krvi proliveno!

Kosturnica, završena desetak godina posle rata, čuva kosti izginulih tokom višednevnih teških borbi na grebenu Mačkovog kamena. Među izginulim vojnicima bilo je i mnogo oficira.
Okolni prostor je zaštićen kao prirodni spomenik pod nazivom "Memorijalni prirodni spomenik Mačkov kamen".
Na oko 500 m južno od kosturnice, šumskim putem (može putničkim vozilom) se nalazi uređeni vidikovac.

U kosturnicu u podnožju kule pohranjene su kosti branilaca Beograda iz ofanziva 1914. i 1915. godina.
Kosti su skupljane po oslobođenju, na obalama obe reke i delovima Dorćola.

Radi izgradnje spomenika, sa ovog mesta su uklonjeni ostaci srednjevekovnog grada Žrnova.
Ime sahranjenog vojnika je ostalo nepoznato, zna se samo da je njegovo telo nađeno u podnožju Avale i da je bio vrlo mlad.

Uklanjanje ostataka srednjevekovnog grada, iz bilo kog razloga ne mogu da shvatim.
Tokom nebrojenih sukoba na tlu Srbije, kasnije voljom mirovnih ugovora, pa potrebom da se grade drumovi i drugi objekti za koji traže klesani kamen, ostali smo bez ogromnog dela svog nasleđa. To malo što nam je preostalo, moramo čuvati na sve načine.

U blizini ovog mesta vođene su u Prvom svetskom ratu žestoke i krvave borbe.
Kosturnica se nalazi na vrhu Beli kamen. Na kameni zid spomenika postavljeni su stihovi Đure Jakšića.

Značaj događaja znatno prevazilazi skromne dimenzije objekta.

U toku Prvog svetskog rata misija žena iz škotske delovala je u okviru Škotskih vojnih bolnica na ratištima u Srbiji. Ovaj spomenik je posveta njihovom nesebičnom žrtvovanju. Česmu su podigli sami vojnici, još u toku borbi, 1915. godine.

Visoki beli monument na centralnom trgu Mladenovca. Među stablima okolnog parka bista pesnika Milorada Petrovića Seljančice, autora pesme "Igrale se delije".

Ovo je zajednička grobnica za oko 40000 poginulih srpskih i austrougarskih vojnika.
Kosturnica se nalazi u kripti ispod crkve.

Po našoj laičkoj oceni, crkva pleni skladno grupisanim površinama i kupolama, a unutrašnjost kripte dostojanstvom i svedenim ukrasima.

Dimitrije je poginuo u toku krvave Kolubarske bitke u kojoj su život izgubile desetine hilljada srpskih i neprijateljskih vojnika. Bitka se desila u kritičnom momentu austrijske ofanzive. Ogromne žrtve koje je srpska vojska podnela uspele su dovoljno da oslabe neprijatelja pred predstojeću (uspešnu) kontraofanzivu.
Danas je, pak, ovo brdo veoma posećeno izletište preko koga vode brojne rekreativne staze.
Prostor oko spomenika je zaštićen kao prirodni spomenik pod nazivom "Memorijalni prirodni spomenik Vrače brdo".

Malo smo lutali jer na magistralnom putu nema oznaka koje upućuju na ovo mesto, a skretanje prema brdu je neprimetno, ako vozite prosečnom brzinom.
Stigli smo prekasno da bismo dobili kvalitetne fotografije.
Ipak, imali smo sreće da u obližnjem voćnjaku sretnemo krdo od 5-6 srna. Pokušaj da ih snimimo nije uspeo, suviše su oprezne. Zaustavile su se na bezbednoj udaljenosti i posmatrale nas, čini se, bez prevelikog straha.

Kuća pored istorijskog poseduje i arhitektonski značaj odlike.
U kući je sada privatna firma. Na vojvodu podseća samo posvata na tabli ispred ulaza u dvorište.

Spomenik je posvećen jednom od najistaknutijih srpskih vojskovođa iz balkanskih kao i Prvog svetskog rata.

Na mesnoj kancelariji preko puta spomenika nalazi se spomen ploča identičnim spiskom imena boraca poginulih u Drugom svetskom ratu i sa delimičnim spiskom imena poginulih u Prvom svetskom ratu, očigledno postavljena znatno pre podizanja spomenika.
-----
Pored spomenika, u centru sela se nalazi i nekoliko objekata koji čine etno park. U jednoj od kuća koje sada koristi udruženje žena, prema priči meštana, za vreme okupacije nalazio se bugarski zatvor.

Muzej Dragutina Tomaševića učesnika prve olimpijade na kojoj je Srbija imala predstavnike i požrtvovanog patriote, otvoren je nedavno.
Otvoren je u kući koja je zamenila staru zgradu u kojoj je Dragutin rođen.
Osnovao ga je unuk Dragutinove sestre, Radiša Rajković, svojim trudom i skromnim sredstvima.
U muzeju je bogata faktografija iz života i doba Dragutinovog, šlem pod kojim je poginuo i nešto nameštaja iz stare kuće.

Imali smo sreću da čujemo priču iz kratkog, ali neverovatno bogatog života sportiste i patriote baš iz usta naslednika i bliskog rođaka.

Spomenik se nalazi u centru sela

Dve bele figure pod svodom bleštavo belog bunkera sugerišu prolaznost, ali uz čvrst stav u otporu koji vodi u večnost.

Nalazi se u krugu malog parka na centralnom gradskom trgu. Nedaleko od ovog je i spomenik Hajduk Veljku.

Bela mermerna figura srpskog vojnika na visokom postamentu ispisanom brojnim imenaima poginulih, nalazi se na centgralnom gradskom trgu u blizini crkve.

Kompleks spomenika zauzima veliki prostor u centru sela.
Dva široka stepeništa penju se od niže tačke trga do gornjeg platoa na kome je spomenik od pet ljudskih figura u natprirodnoj veličini u pozadini figura su postavljene spomen ploče poginulima u dva svetska rata.
Pet ljudskih figura predstavlja ratnike iz oba rata u dinamičnoj pozi - u energičnom kretanju napred. Centralna figura predstavlja ženu sa puškom u podignutim rukama. To je posveta ženama iz kraja koje su 1915. godine branile odstupnicu srpskoj vojsci pred nadirućim nemačko-austrijskim snagama.

Kod Lovačkog doma, odmah na ulazu u selo, nalazi se spomenik poginulima u balkanskim, kao i u Prvom svetskom ratu. Uz spomen ploču sa imenima poginulih, nalazi se i statua u ratničkoj pozi.

Posvećena je borcima Prvog svetskog rata koji su izginuli u borbi na obližnjim položajima, ili umrli od epidemije tifusa.

U okviru muzeja jedna prostorija sadrži etno postavku, a druga je prepuna istorijske i lične dokumentacije vezane za vojvodu Mišića.
Izložena je i voštana figura vojvode u oficirskoj uniformi.

Okolina Ljiga, odnosno planina Suvobor predstavlja najdalju tačku neprijateljskog prodora 1914. godine tokom čuvene Kolubarska bitke . Protivofanziva koja je sledila, vratila je austrougarsku vojsku na početnu poziciju - bosansku obalu Drine.

Na objektu nema nikakve informacije.

Nalazi se u centru sela. Nismo znali za spomenik, ali nismo mogli ni da ga "mašimo".

Monument je koncipiran tako da se na svakoj od četiri strane nalazi po grupa figura i posveta jednom ratnom periodu - Prvi i Drugi srpski ustanak, Balkanski ratovi i Prvi svetski rat.

Radoje Ljutovac je sa Metinog Brda, 1915. godine, iz modifikovanog turskog topa, prvi put u istoriji avijacije oborio avion.
U neposrednoj blizini se nalazi i spomenik Talac, posvećen rodoljubima streljanim na ovom mestu 2. marta 1942. godine.

Grobnica za 370 ratnika 2. poziva Drinske divizije, poginulih 1915. godine.
Spomenik se nalazi stotinak metara od centralnog trga pored koga prolazi magistralni put Knić - Kraljevo.

Nije nam ranije bila poznata ova kosturnica, za nju smo čuli od meštana prilikom posete selu drugim povodom.

Temperatura vode na pojilištu je i u toku zime 34 do 36 stepeni i nikad ne ledi.

Ispred hrasta se nalazi spomenik palim borcima iz oba svetska rata.

U brdima oko sela se može naći mineral zvani okamenjena so (verovatno halit).

Jednostavan prizemni objekt krasi spomen ploča posvećena majoru koji je izdao čuvenu komandu vojnicima neposredno pred žestoki nemački napad na Beograd 1915. godine.

Vojvoda Stepa je živeo u ovoj kući od 1856. do 1929. godine.
Spomen ploča je postavljena 1969.
Na obližnjem trgu, na kraju gradske pešačke zone postavljena je vojvodina statua.

Nalazi se na malom trgu u centru sela.
Na petostranom postamentu postavljene su ploče sa imenima poginulih i stradalih u ratovima 1912. do 1918. i 1941. do 1945. godine.

Velike borbe, uz veliki broj žrtava, vodile su se sa turskom vojskom tokom tzv. Javorskog rata, 1876. godine.
Na velikoj uzdignutoj zaravni, na blagoj kosini sa koje se pruža divan pogled, postrojeno vojničko groblje sa velikim belim obeliskom na čelu.

Meštani česmu nazivaju Karaula po imenu prevoja na kome se nalazi.
Česmu je podigao kralj Aleksandar Prvi kao posvetu svim Dragačavcima poginulim u ratovima 1912. do 1918. godine.

Nalazi se na centralnom gradskom trgu.
Na postamentu su pored posvete upisane i bitke u kojima su Timočani učestvovali.

Spomenik čini spomen ploča sa upisanim imenima poginulih ratnika u Prvom i palih boraca u Drugom svetskom ratu kao i imena žrtava fašizma.
Ploča je postavljena na zid koji se vizuelno produžava u stisnutu pesnicu.

Na širokom mesnom trgu između velike zgrade doma kulture i crkve nalaze se dva spomenika. Poginulima u ratovima 1912-1918 podugnuta je figura na postamentu sa imenima stradalih, dok je poginulima u Drugom svetskom ratu postavljena spomen česma.
Crkva je građena po tradicionalnom srednjevekovnom modelu i izgleda vrlo upečatljivo.

Gabariti zgrade Doma kulture, kao i pažnja sa kojom je crkva projektovana svedoče da Vražogrnci nisu baš malo mesto.

Mali park u centru mesta. Sredinu parka zauzimaju spomenici - bista narodnog heroja Miluna Minića Šumadinca i spomen ploča palim ratnicima i žrtvama ratova 1912-1918 i 1941-1945. godine.

Česma je podignuta u spomen meštanima poginulim u balkanskim i prvom svetskom ratu.
Oko ograđenog izvora postavljeni su obelisk sa imenima poginulih, odmorište sa natstrešnicom i informacioni pano.

Od česme prema jugu se pruža nestvaran predeo - blago zatalasani teren pod travom, bez ijednog drveta ili drugog većeg objekta.
Malo dalje, na jednoj većoj livadi, zatekli smo krdo konja na ispaši.

Rodna kuća Dimitrija Tucovića je velika zgrada i zaštićena je zbog svojih tipskih graditeljskih osobina.
U kući je muzejska postavka, koja, očigledno, u poslednje vreme nema veliku posećenost.
Pored kuće je bista ovog velikog čoveka.

Put do kuće je označen, ali je uska ulica duga, pa smo morali stati da pitamo da li smo na pravom putu. Sreća da je na samom kraju ulice, pošto je oko kuće gusto rastinje, pa se tabla i spomenik jedva primećuju sa puta.
Komšije iz susedne kuće, koji su i rođaci iz familije Tucović, pokušali su da nam otvore kuću-muzej, ali ključ koji koriste i ljudi iz Zavoda za zaštitu spomenika kulture, nisu uspeli da pronađu.

Spomenik je posvećen palim ratnicima od 1912 do 1918 i žrtvama fašističkog terora od 1941 do 1945.
Spomenik su podigli građani sela Zbojštice i Ljubanje, 22.2.1990. godine.
12 krajputaša su spomen na poginule u prvom svetskom ratu.

Za ovaj spomen park smo čuli raspitujući se za put za sasvim drugu lokaciju. Srećom, bio nam je na pravcu kretanja, tako da plan puta nismo morali menjati.

Pod oltarom ove crkve je sahranjeno više od 130 bezimenih ratnika iz Prvog svetskog rata, poginulih na prostoru Priboja i okoline. Crkva je građena između 1930. i 1940. godine.
U centru novog naselja postavljen je spomenik nad grobnicom većeg broja boraca iz NOB.

Jedna od pet starih česmi koje se nalaze u okviru parka, posvećena je britanskim lekarkama i bolničarkama koje su tokom 1915. godine služile u vojnim bolnicama Srbije.
Pored česme postavljena je i dvojezična posveta na velikoj metalnoj ploči.
Spomenik se na samom ulazu u paviljon nad izvorom Slatina.

Nalazi se na centralnom trgu, u centru pešačke zone grada.
Posvećen je ratnicima palim u balkanskim, kao i ratnicima palim u Prvom svetskom ratu.

Jedan spomenik prirode i spomenik rađen ljudskom rukom, našli su se na istom mestu - na uskoj steni, visoko iznad brzaka Ibra. Crni bor je zaštićen, kao stablo starosti 300 godina i visine preko 10 metara. Vojnik na straži je spomenik poginulim borcima Balkanskih i Prvog svetskog rata.

Po Francuzima - srpska Jovanka Orleanka, po našima - skoro pa socijani slučaj.
Neko malo priznanje dobila je u vidu stana (tek 1945. godine) i u spomenicima podignutim u nekoliko gradova, tek u skorije vreme.

U Spomen sobi je izložena postavka Raška, ratna prestonica Kraljevine Srbije. Postavka je posvećena 13-dnevnom boravku vlade tokom povlačenja 1915. godine.
Izložene su fotografije članova vlade, kao i razne zanimljivosti vezane za Rašku i okolinu, Prvi svetski rat, kao i za porodicu Kursulić, vlasnike objekta.

Postavka je, od ideje do realizacije, delo kustosa muzeja. Kao i za mnoge druge stvari vezane za našu kulturnu baštinu i ova je plod isključivo lične prduzimljivosti.

Kuća i obnovljeni objekti okućnice, deluju potpuno autentično i estetski upečatljivo u zelenom ambijentu koji ih okružuje. Kompleks čini skoro obnovljena kuća, koš i zidana peć. U kući je izložbena postavka sa odgovarajućom faktografijom.
Kuća nije otvorena, poseta se mora najaviti dan ranije.
Nažalost, nedostaje informacioni pano, koji bi dao osnovna obaveštenja neupućenima u vreme kada druge informacije nema.

Nalazi se u vrlo živopisnom, ali pustom kraju.
Do kuće od magistralnog puta ima 3 km. Put je, očigledno, nedavno nasut i dobar za svaki auto.
Svuda okolo - visoka šumovita brda.
Nismo znali da je potrebna najava, ali i bez toga, ukupni doživljaj i osećaj da ste na mestu gde je velika heroina živela sasvim su dovoljni.

Tri su biste na centralnom gradskom trgu:
- Radoje Ljutovac, prvi tobdžija u svetu koji je oborio avion
- Krsto Bosanac, prvi, dugogodišnji i izuzetno uspešni direktor Prve Petoletke
- Miodrag Perovac, profesor na Sorboni

Na ovom mestu se nalazila zgrada prve škole u trsteničkom kraju.
U vojnoj bolnici je 1915. preminuo Voja Tankosić, major srpske vojske u Prvom svetskom ratu.
Sada se u zgradi nalazi odeljenje Istorijskog arhiva.

Prolazeći pored zgrade koja nije bila na našem spisku, primetili smo na njoj par interesantnih informacija zbog kojih smo odlučili da je priključimo ostalim objektima u bazi.

Radi se o dva objekta. Jedno je spomenik u dvorištu škole, a drugo je spomen ploča na zgradi u centru.
Na spomen ploči su imena i slike poginulih boraca NOB. Kod spomenika su, na ploči na jednom postamentu, imena poginulih u Prvom svetskom ratu, dok je drugi istovetni postament bez ploče.

Nalazi se u ulici Maršala Tita.

Na istoj parceli se, jedno uz drugo nalaze vojno groblje Britanskog komonvelta i Srpsko spomen groblje.
Na srpskom delu se nalazi i spomenik nemačko-austrougarskim vojnicima u vidu visokog, kamenim blokovima zidanog obeliska sa posvetom.

U vreme naše posete, kapije oba groblja su bile zaključane.

Dva spomen groblja nalaze se jedno uz drugo.
Na srpskom delu u kosturnicu su položeni poginuli u baklanskim, kao i u Prvom svetskom ratu.
Na grčkom groblju sahranjeni su vojnici stradali u epidemiji španske groznice tokom 1918, i 1919. godine.

Na postamentu su tri isprepletene figure - naoružani borci u akcionoj pozi.
Koncepcija spomenika se očigledno odnosi samo na partizanski rat. Posveta Prvom svetskom i balkanskim ratovima je (verovatno) izvedena dodavanjem godina ("1912-1918" sa jedne i "1941-1945" sa druge strane).

Nije ovo kod nas jedini primer "kalemljenja" posvete jednom istorijskom događaju na spomenik drugom.
U ovom slučaju, poginuli u oba rata su zaslužili da ih dugo pamtimo, ali se obeležje mora izvesti na prikladan i dostojanstven način.

Mali spomenik sa suvi?e mnogo imena za ovako malo mesto.

Nalazi se na raskrsnici puteva Dobra voda - Vlasovo - Svinjište. Put nije asfaltiran, ali putnička vozila prolaze bez problema.
Toplički ustanak se odigrao pod bugarskom okupacijom u toku Prvog svetskog rata. Begović je po izdaji, opkoljen sa svojim malim odredom na ovom mestu. Po jednoj verziji događaja, on je, kao jedini preživeli, u momentu zarobljavanja, aktivirao ručnu bombu, usmrtivši tako i okolne neprijateljske vojnike.

Čuli smo nekoliko potpuno različitih verzija ovog događaja, sa sasvim različitim detaljima vezanim za opkoljavanje od strane Bugara, trenutak smrti i kasniju osvetu zbog izdaje koja je dovela do opkoljavanja.

Toplica spada među najviše postradale delove Srbije tokom ratova u prošlom veku.

Na velikom platou na ulasku u grad, centralni objekt je kružni monument sa portretima nekoliko ličnosti vezanih za puk i Prvi svetski rat.
Na kružnom postamentu su spomen ploče sa posvetama događajima u kojima je puk učestvovao.

Po propasti Topličkog ustanka, vojvoda Kosta Vojinović, vođa ustanka dugo je izbegavao bugarske potere. Na ovom je mestu opkoljen i usmrćen.
Izvedeni su radovi kako bi se objekat priveo nameni kao spomen obeležje.
Radi se pristupni put.
Vodenica je kompletna, ali, prema svemu sudeći, predviđena je samo za memorijani objekt, a ne i za proizvodnju.

Iako je vodenica renovirana kao memorijalni objekt, ipak nije dovoljno obeležena putokazima. Da nije bilo pomoći meštana, ne bismo je našli ili je, bar, ne bismo našli na vreme - pre mraka.

Kosta Vojinović je po propasti Topličkog ustanka dugo vodio okršaje i izbegavao potere i zasede. Konačno je opkoljen, sa nekoliko saboraca u ovom selu.
Ostavši jedini živ, ubio se ne želeći predaju.
Neprijateljski izveštaji ga opisuju kao plemenitog i viteškog vođu.

Spomenik se nalazi uz sam magistralni put. Na njemu su dva spiska na dve ploče, za svaki rat po jedna.

Počast poginulima uz ploče sa imenima iskazana je i stilizovanom predstavom pokošenog klasja.

Uz prvobitnu kosturnicu je, istovremeno, građena i škola.
Obnovljena kosturnica je, kao i ranija, naslonjena na zgradu iste škole.

Očigledan je trud da taj deo istorije bude sačuvan i prezentiran dostojanstveno, uz krajnji pijetet prema žrtvama.

Visoki obelisk na prometnom trgu posvećen je uspomeni na žrtve iz Prvog svetskog rata.